【S, p. 17 / SB, f. 1bL1】༄༅། །རྗེ་བཙུན་བླ་མ་དམ་པ་མགོན་པོ་འཇམ་པའི་དབྱངས་[注]དང་དབྱེར་མ་མཆིས་པའི་ཞབས་ལ་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཕྱག་འཚལ་ཞིང་སྐྱབས་སུ་མཆིའོ། ། བརྩེ་བ་ཆེན་པོས་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་རྗེས་སུ་གཟུང་དུ་གསོལ།

【S, p. 17 / SB, f. 1bL1】一切時中頂禮、歸依與怙主曼殊瞿沙無別、殊勝至尊上師之足。祈請［至尊上師］於一切時中，以大悲攝受［我］。

以大悲力究竟二資糧，淨障驅暗了知一切法，

清楚顯示所見為眾生，禮敬無上救護能仁王。  1

用大悲的力量究竟二資糧，能淨障驅暗而且了知一切法（自利圓滿），為眾生清楚地顯示您所見（利他圓滿），無上救護者能仁王（釋迦牟尼佛）我禮敬。

གཅིག་ཏུ་འགྲོ་ལ་བྱམས་པ་ལྷུར་མཛད་པས། ། དུས་གསུམ་ཀུན་ཏུ་བྱམས་པ་མགོན་ཞེས་གྲགས། །

རྒྱལ་བའི་རྒྱལ་ཚབ་མི་ཕམ་མགོན་པོ་[注]ལ། ། སྙིང་ནས་གུས་པའི་ཡིད་ཀྱིས་ཕྱག་བགྱིད་དོ། །                       2

專一致力慈愛為眾生，「彌勒怙主」三時遍稱揚，

勝者補處怙主無能勝，內心至誠恭敬行頂禮。   2

專一致力地為眾生行慈愛，所以在過現未三時一切處中被共稱為「彌勒怙主」，吾內心至誠以恭敬之心頂禮勝者的補處不敗怙主。

བདེ་བར་གཤེགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ལུང་བསྟན་ཅིང་། ། ཟབ་དང་རྒྱ་ཆེ་ཐུབ་པའི་ལུགས་བཟང་པོ ། །

གསལ་མཛད་ཤིང་རྟ་ཆེ་ཞེས་རབ་གྲགས་པ[注]། ། འཛམ་གླིང་རྒྱན་དྲུག་མཆོག་གཉིས་[注]ལ་ཕྱག་འཚལ། །     3

善逝親自予以授記，甚深廣大之能仁善妙傳統被其清楚明示，眾人因而恭稱其為「大車」（開派祖師），南贍部洲二勝六莊嚴我禮敬。

གངས་རིའི་རྭ་བས་བསྐོར་བའི་ཡུལ་ལྗོངས་འདིར ། ། མདོ་རྒྱུད་དགོངས་འགྲེལ་འདབ་སྟོང་རྒྱས་པའི་ཚལ ། །

གསར་དུ་བཞད་ལ་རྒྱལ་བའི་ཉི་མ་དང་། ། མཚུངས་པར་བསྔགས་འོས་འཇམ་མགོན་བླ་མར་འདུད[注]། །          4

雪山護籬所環此區域，經續密意注釋廣蓮苑，

新開綻放猶如佛日光，禮敬應讚文殊依怙師。   4

於此被雪山圍籬守護環繞的區域，似蓮花般的經、續、密意釋在如千瓣蓮花廣大的林苑中，因文殊怙主上師宗喀巴，其與佛的日光相似，讓經、續、密意釋的蓮花新開綻放，我應禮敬稱頌。

གང་གི་འཕྲིན་ལས་འོད་ཟེར་མཐོང་ཙམ་གྱིས།། ལམ་བཟང་བལྟ་བའི་བློ་མིག་གསལ་མཛད་པ།།

རྗེ་བཙུན་བླ་མ་ཉིན་མོར་བྱེད་པའི་འོད།། བདག་སྙིང་པདྨོའི་ཟེའུ་འབྲུར་རྟག་ཏུ་བཞུགས།།                5

稍見某人利眾事業光，即令觀見妙道慧眼明，

至尊上師白晝所放光，願能常住我心蓮蕊上。  5

僅稍看到某人（至尊上師）的利益眾生的事業光明 ，就能讓見妙道的心眼清明，願至尊上師於白晝放出的光明，能恆常地住在我心蓮花的花蕊上［，令我更瞭解妙道——成佛之道］。

བདག་འདྲའི་གཏམ་གྱིས་གཞན་ལ་མི་ཕན་ཡང་། ། རང་བློ་ལེགས་བཤད་གོམས་པ་འཕེལ་ཕྱིར་དང་། །

གཞན་གྱིས་བསྐུལ་ཕྱིར་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་ཚུལ། ། ཆོས་མངོན་གཞུང་བཞིན་ཅུང་【S, p. 18 / SB, f. 2bL2】ཟད་བྲི་བར་བྱ། །     6 

似我言論雖無利益他，然為自心增長習善說，

因他勸請故依對法論，心心所理吾將稍【S, p. 18 / SB, f. 2bL2】撰述。  6

雖然透過像我這樣的人的言論，並無法利益其他人；然而為了自心增長、多多串習善說的緣故，以及因為他人勸請的緣故，我將要依據《對法論》典籍，稍微撰述心、心所的道理。

དེ་ཡང་འཇིག་རྟེན་འདིའི་མ་ཤི་ཚུན་ཆད་ཀྱི་ཟས་གོས་རྙེད་པ་ཙམ་གྱིས་ཆོག་པར་མི་འཛིན་པར་འཇིག་རྟེན་ཕྱི་མའི་གནས་སུ་ཅི་འདྲ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་སྙམ་དུ་ཕྱི་མའི་དོན་སེམས་པའི་སྐྱེ་བོ་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་ཐོག་མ་མེད་པ་ནས་ཁམས་གསུམ་གྱི་འཁོར་བར་རང་དབང་མེད་པར་འཁོར་ཏེ་སྡུག་བསྔལ་རྒྱུན་ཆད་མེད་པར་མྱོང་བ་འདི་ཅིའི་རྩ་བ་ཅན་ཞིག་ཡིན་སྙམ་དུ་བསམ་པར་བྱའོ། ། དེ་ལྟར་བསམས་པ་ན་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་འདི་དག་རྒྱུ་མེད་དང་མི་མཐུན་པའི་རྒྱུ་ལས་འབྱུང་བ་གནས་མེད་ཅིང་། རང་རྒྱུ་ལས་དང་ཉོན་མོངས་ལས་བྱུང་བར་རིག་དགོས་ཏེ།

མགོན་པོ་ཀླུ་སྒྲུབ་[注]ཀྱིས།

ངར་འཛིན་ཡོད་ན་ཡང་ལས་ཏེ། ། དེ་ལས་ཡང་ནི་སྐྱེ་བ་ཡིན།

ཞེས་དང་།།

འཁོར་བའི་རྩ་བ་འདུ་བྱེད་དེ། ། དེ་ཕྱིར་མཁས་རྣམས་འདུ་མི་བྱེད། །

དེ་ཕྱིར་མི་མཁས་བྱེད་པོ་ཡིན། ། མཁས་མིན་[注]དེ་ཉིད་མཐོང་ཕྱིར་རོ། །

ཞེས་དང་། སློབ་དཔོན་འཕགས་པ[注]་ལྷས།

སྲིད་པའི་ས་བོན་རྣམ་ཤེས་ཏེ། ། ཡུལ་རྣམས་དེ་ཡི་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ། །

ཞེས་དང་། སློབ་དཔོན་ཟླ་བ་གྲགས་པས[注]།

སེམས་ཉིད་ཀྱིས་ནི་སེམས་ཅན་འཇིག་རྟེན་དང་། ། སྣོད་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ཤིན་ཏུ་སྣ་ཚོགས་འགོད། །

འགྲོ་བ་མ་ལུས་ལས་ལས་སྐྱེས་པར་གསུངས། །

ཞེས་དང་། སློབ་དཔོན་དབྱིག་གཉེན་གྱིས།

ལས་ལས་འཇིག་རྟེན་སྣ་ཚོགས་སྐྱེས། །

ཞེས་དང་།

སྲིད་པའི་རྩ་བ་ཕྲ་རྒྱས་དྲུག །

ཅེས་སོགས་མང་དུ་གསུངས་ཤིང་། སྤྱོད་འཇུག་ལས་ཀྱང་།

འདི་ལྟར་འཇིགས་པ་ཐམས་ཅད་དང་། ། སྡུག་བསྔལ་དཔག་ཏུ་མེད་པ་ཡང་། །

སེམས་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས། ། ཡང་དག་གསུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བསྟན། །

ཅེས་དང་།

གང་གིས་ཆོས་ཀྱི་དོན་པོ་མཆོག ། སེམས་ཀྱི་གསང་འདི་མ་ཤེས་ན། 

བདེ་ཐོབ་སྡུག་བསྔལ་གཞོམ་འདོད་ཀྱང་། ། དེ་དག་དོན་མེད་གྱི་ནར་འཁྱམས། །

དེ་ལྟས་བདག་གི་སེམས་【S, p. 19 / SB, f. 3bL1】འདི་ནི། ། ལེགས་གཟུང་ལེགས་པར་བསྲུང་བར་བྱ། །

ཞེས་དང་།

此外，在此世的生命未終了之前不會因為僅得到衣食就感到滿足而內心思維：「［我］在後世的居所會變成什麼？」這種具有智慧思惟後世利益的士夫們應想：「從無始以來，自己不能作主地往返於三界輪迴中，相續不斷地領受痛苦，其根本〔因〕為何？」如是思惟時必須瞭解：這些輪迴的痛苦從無因與不順因生起是不合理的，而是從自因，〔即〕業和煩惱生起的[注]。

怙主龍樹〔於《寶鬘論》〈安樂解脫品〉第35偈〕言：

「乃至於蘊有執著，爾時從彼有我執，

若有我執即有業，從彼復有輪迴生。」[注]

又〔於《中論》〕：

「輪迴根本即作行，故諸智者不作行，

故不智者作諸行，非智所為見性故。」

造作諸行為生死輪迴的根本，故智者不造作，

故愚者造作諸行，［諸行］非智［者］所為，［因為智者］見［空］性故。

以及，聖天（提婆）阿闍黎〔於《四百論頌》〕：

「三有種子即為識，諸境是彼所行境。」[注]

以及，月稱阿闍黎〔《入中論》〕：

「有情世間以及器世間，種種差別唯由此心造，

經說：『無餘眾生從業生』。」[注]

世親阿闍黎〔於《俱舍論》〕也說：

「種種世間由業生。」[注]

及〔《俱舍論》〕，

「三有根本六隨眠。」[注] 等等。

〔寂天於〕《入行論》又言：

「『一切種種諸怖畏，以及無量諸苦痛，

彼等皆是由心生』，佛實語者如是說。」[注] 

以及〔於《入行論》V.17-18ab〕：

「若人不知此心秘，法中最勝奧妙旨【S, p. 19 / SB, f. 3bL1】，

雖欲得樂及滅苦，然皆無義長漂流，

因是之故吾此心，宜應善持善守護。」[注] 

སྡུག་བསྔལ་ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་། ། འཇིགས་པ་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་དང་། །

འདོད་པ་རྣམས་དང་བྲལ་བ་ནི། ། སྡིག་པ་སྤྱོད་ལས་འབྱུང་བར་འགྱུར ། །

ཡིད་ལ་བསམས་པའི་དགེ་བྱས་པས། ། གང་དང་གང་དུ་འགྲོ་འགྱུར་བ། །

དེ་དང་དེར་ནི་བསོད་ནམས་དེས། འབྲས་བུའི་ཡོན་གྱིས་མངོན་མཆོད་འགྱུར། ། 

སྡིག་པ་བྱེད་པ་བདེ་འདོད་ཀྱང་། ། གང་དང་གང་དུ་འགྲོ་འགྱུར་བ། །

དེ་དང་དེར་ནི་སྡིག་པ་དེས། ། སྔུག་བསྔལ་མཚོན་གྱིས་རྣམ་པར་འཇོམས། །

〔寂天於《入行論》VII. 41-45 又說：〕

「苦痛以及意不樂，以及各種懼怖畏，

諸所欲求不得遂，皆從造作罪業生。[注]

由造意中所思善，無論行至任何處，

於彼彼處因福德，以其果利受供養。[注]

造作罪惡雖欲樂，然而無論至何處，

於彼彼處以此罪，遭苦兵器猛摧殘。[注]

「痛苦以及意不樂（憂），各式各樣的恐懼，諸所欲求皆遠離，（以上四種）皆由造作罪業而產生。行心中所思維之善，到任何處所去，以此福德，此果之價值利益於那些處所現前成［值得］供養［者］。造作罪惡雖求樂，無論去至何處，於彼彼處以彼罪業，遭致令痛苦的武器，而［將諸樂］完全地摧毀。

རྒྱ་ཆེ་དྲི་བཟང་བསིལ་བའི་པདྨའི་སྙིང་པོར་གནས།།  

རྒྱལ་བའི་གསུང་སྙན་ཟས་ཀྱིས་གཟི་བརྗིད་བསྐྱེད་བྱས་པ།།

ཐུབ་འོད་ཀྱིས་རྒྱས་པདྨ་ལས་བྱུང་ལུས་མཆོག་ཅན།། 

རྒྱལ་བའི་མདུན་གནས་བདེ་གཤེགས་སྲས་སུ་དགེ་བས་འགྱུར།།

住於廣大芬芳清涼蓮花藏，

勝者妙語為食神采赫奕生，

能仁光照所啟蓮生勝妙身，

由善所成佛子住於勝者前。[注]

在廣大、芬芳、清涼的蓮花心中住，動聽之勝者妙語［為滋養］之食，令生顯赫的［事業］光輝，能仁光廣布於從蓮花而生具殊勝身者，住勝者前之善逝子皆由善所成。

གཤིན་རྗེའི་སྐྱེས་བུས་[注]པགས་པ་མ་ལུས་བཤུས་པས་ཤིན་ཏུ་ཉམ་ཐག་ཅིང་། །

རབ་ཏུ་ཚ་བའི་མེ་ཡིས་བཞུས་པའི་ཟངས་ཞུན་[注]ལུས་ལ་བླུགས་གྱུར་ལ། །

འབར་བའི་རལ་གྲི་མདུང་ཐུང་གིས་བསྣུན་ཤ་ཡི་དུམ་བུ་བརྒྱར་ལྷགས་[注]ཤིང་། །

ཤིན་ཏུ་འབར་བའི་ལྕགས་ཀྱི་ས་གཞིར་ལྷུང་བ་མི་དགེ་མང་པོས་འགྱུར། །

ཞེས་སོགས་གསུངས་པ་ལྟར། 

體膚盡被閻摩獄卒剝除處境極困苦，

極熱地獄烈焰所融銅漿澆灌無膚體，

燒灼刀劍、短矛擊刺身肉碎裂成百段，

墮於熾熱鐵地如是皆由眾多不善成。」[注]

〔造惡業者〕被閻王的獄卒剝去所有的皮膚因此非常可憐，〔獄卒〕並以極熱地獄的火所融化的紅銅液灌入〔造惡業者〕其身，〔獄卒〕以燃燒的劍、短矛將〔造惡業者身體〕刺成百餘肉塊，而且〔造惡業者〕墮到燃燒得十分旺盛的鐵的地基，此〔罪報〕乃為由許多不善所造成。」

འཁོར་བའི་སྣོད་བཅུད་ཐམས་ཅད་རང་རྒྱུ་ལས་ཉོན་གྱི་མཐུ་ལས་བྱུང་བར་མདོ་རྒྱུད་དགོངས་འགྲེལ་དང་བཅས་པ་ནས་ལན་ཅིག་མིན་པར་ཡང་དང་ཡང་དུ་གསུངས་ཤིང་།། དེ་བཞིན་དུ་ཐེག་པ་གསུམ་གྱི་ས་ལམ་གྱི་ཡོན་ཏན་མཐའ་དག་དང་། འབྲས་བུ་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཞིང་དང་སྐ་ཚེ་མཛད་པ་[注]འཕྲིན་ལས་དང་བཅས་པ་ཐམས་ཅད་རང་རྒྱ་རྣམ་དཀར་གྱི་དགེ་སེམས་ཁོ་ན་ལས་འབྱུང་བར་གསུངས་པས་ན་འཁོར་འདས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བ་སེམས་ཉིད་ཡིན་པར་གྲུབ་བོ །

在經、續連同密意釋中不只一次，而是一再地宣說，輪迴的一切情器世間皆由自因〔，即〕業與煩惱的力量而生起。而同樣地，所有〔聲聞、緣覺、菩薩〕三乘的地道之功德及果位——一切佛的國土連同壽命、行誼與事業，唯由自因〔無漏的〕白淨的善心而生，因此成立：一切輪迴〔與〕涅槃的根本，就是心本身。

དེས་ན་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གི་ཚུལ་ཤེས་པ་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེ་བས། འདིར་སེམས་སེམས་བྱུང་གི་རྣམ་གཞག་མདོ་ཙམ་ཞིག་བྲི་བ་ལ་གཉིས།        

སེམས་དང་སེམས་བྱུང་སོ་སོའི་ངོ་བོ་[注]དང་དབྱེ་བ། 

དགོས་དོན་བསྡུས་ཏེ་ཉམས་ལེན་ལ་སྦྱོར་【S, p. 20 / SB, f. 4aL3】བའི་ཚུལ་ལོ། །   

是故，瞭解心、心所的道理是非常重要的，因此在此略為書寫心、心所的安立，其中有二：

［一、〕心和心所各自的定義及分類；

［二、〕總攝目的結合實修的方法【S, p. 20 / SB, f. 4aL3】。

དང་པོ་ལ་སེམས་བཤད་པ་དང་།    སེམས་བྱུང་བཤད་པའོ།

於第一項〔又分為二〕：〔一、〕心的解說，及〔二、〕心所的解說。

ཞེས་སོགས་གསུངས་པ་ལྟར།

關於第一項，其中心和心所的差別是如《辯中邊論》所說：

「此中見境者是識，見其（境）差別為心所。」[注]

及《俱舍論》〔〈分別界品第一〉第16a偈〕：

「識為了別各各境」[注] 

等等如上說。

ཡུལ་གྱི་ངོ་བོ་ཙམ་རིག་པ་ནི་སེམས་དང་། ཡུལ་དེ་ཉིད་ལ་དམིགས་པ་གཞིར་བྱས་ནས་བྱེད་ལས་སོགས་ཁྱད་ཆོས་གཞན་གྱི་ལྡོག་པའི་སྒོ་ནས་ཡུལ་ལ་འཇུག་པ་ཞིག་ལ་སེམས་བྱུང་དུ་བརྗོད་དེ། 

རྒྱལ་ཚབ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས[注]།

僅僅明瞭境的〔整體〕體性者是心；而以所緣的那個境作為基礎，透過作用等其它特性的返體的方式進入於對境者，稱之為心所[注]。

應該如一切智者賈曹傑〔於《對法海心要》〕說：

གཙོ་བོ་གཟུགས་འཛིན་[注]དབང་ཤེས་ལྟ་བུ། ཡུལ་ལ་སོ་སོར་རྣམ་རིག་པའོ་ཞེས་བཤད་པ་ལྟར [注]ངེས་ཤེས་བསྐྱེད་[注]པ་ལ་ལྟོས་པ་མ་ཡིན་གྱི། གཟུགས་ལ་དམིགས་པ་ཙམ་གྱིས་རབ་ཏུ་ཕྱེ་བ་ཡིན་ལ། དེའི་འཁོར་སེམས་བྱུང་རྣམས་ནི་གཟུགས་ལ་དམིགས་པ་གཞིར་བྱས་ནས་དེ་ལ་སེམས་གཡོ་བར་བྱེད་པ་སོགས་བྱེད་ལས་དང་། སྔར་རྟོགས་ཟིན་གྱི་ཡུལ་མ་བརྗེད་པ་སོགས་ཁྱད་པར་མི་འདྲ་བ་རེ་རེའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། དེས་ན་ཡུལ་དེ་ཉིད་ལ་དམིགས་པ་ཙམ་གྱིས་རབ་ཏུ་ཕྱེ་ཞིང་ཁྱད་པར་གཞན་གྱི་སྒོ་ནས་བཞག་[注]དགོས་པ་མ་ཡིན་པའི་རིག་པ་གཙོ་བོ་སེམས་དང་། ཡུལ་དེ་ཉིད་ལ་དམིགས་པ་གཞིར་བྱས་ནས་བྱེད་ལས་ཀྱི་ལག་རྗེས་སོགས་ཁྱད་ཆོས་གཞན་གྱི་ལྡོག་པའི་[注]སྒོ་ནས་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་རིག་པ་སེམས་བྱུང་ངོ་། ། ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

「［心］王，如同執取境的根識，就像『個別明瞭對境者』[注]那樣，毋須［對所緣境］生起定解，而是僅以『緣取色境者』來顯示。而它（心）的助伴諸心所，應知則是以所緣的色境作為基礎後而區隔出令在那個［所緣境］之上能驅動心等作用，以及對之前所瞭解的境不忘等。如云：『因此，僅僅透過所緣取的那個境來突顯，但並不需要在其它差別來安立的明瞭者，即是心王；而透過所緣取的那個境作為基礎，而〔從所緣當中〕以區隔作用的結果等其它特性的返體方式進入到對境的明瞭者是心所。』[注]」

སེམས་དང་སེམས་བྱུང་ངོ་བོ་གཅིག་གམ་ཐ་དད་སྙམ་ན། མངོན་པ་མཛོདྭ་ལས། 

སེམས་དང་སེམས་བྱུང་ངེས་ལྷན་ཅིག ། 

ཅེས་གསུངས་པ་ལྟར། དུས་（སྙམ་）མཉམ་[注]ལྷན་ཅིག་ཏུ་འབྱུང་ཞིང་【S, p. 21 / SB, f. 4bL4】ངོ་བོ་ཐ་དད་མིན་པར་ངོ་བོ་གཅིག་པ་ཡིན་ལ།

若心想：心和心所是同體或異體？如《俱舍論》〔分別根品第二〕說：

「心與心所定俱生。」[注] 

在起心動念同時一起產生，並且〔俱生的心和心所〕不是〔分別的〕異體，而【S, p. 21 / SB, f. 4bL4】是一體的。

དེ་ཡང་གཙོ་བོ་སེམས་དང་དེའི་འཁོར་སེམས་བྱུང་གཉིས་ངོ་བོ་གཅིག་ཅིང་མཚུངས་ལྡན་རྣམ་པ་ལྔ་མཚུངས་སུ་གསུངས་པས་ན་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་དུས་མི་མཚུངས་པ་དང་ངོ་བོ་ཐ་དད་དུ་འདོད་པ་དང་དམིགས་ཡུལ་སོ་སོར་འཇོག་པ་རྣམས་ནི་མི་འཐད་དོ། །

再者，因為說：「心王和它的助伴心所二者〔生起時〕是一體的，並且以五種相應相應。」[注]所以，主張「心和心所時間不相應、異體」及「各別地安立所緣境」，這些是不合理的。

དེ་ཡང་གསལ་བར་བཤད་ན་ཡུལ་གཟུགས་ལྟ་བུ་ཞིག་ལ་དྲན་པ་[注]སྐྱེས་པའི་ཚེ་གཙོ་བོ་སེམས་དང་དེའི་འཁོར་དྲན་པ་གཉིས་ཡུལ་གཟུགས་ལ་དམིགས་པར་མཚུངས་ཀྱང་སོ་སོར་འཇོག་པ་ནི་ཡུལ་གཟུགས་ཀྱི་ངོ་བོ་ཙམ་རིག་པ་སེམས་དང་། སླར་མི་བརྗེད་པར་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་ཀྱི་ཆ་ནས་དྲན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་གྱི། ཀ་བུམ་[注]ལྟར་ངོ་བོ་སོ་སོར་ཡོད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། ཚུལ་དེ་དག་ནི་མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ཀྱི་རྣམ་བཤད་ཆོས་མངོན་རྒྱ་མཚོའི་སྙིང་པོ་ནས་ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་ལྟ་བཀོད་པ་ཡིན་ལ། ཚད་མ་རིགས་རྒྱན་[注]ལས་ནི་རང་གི་འཁོར་སེམས་བྱུང་དང་མཚུངས་ལྔན་ལྔས་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་གཙོ་བོ་སེམས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དང་། རང་གི་གཙོ་བོ་སེམས་དང་མཚུངས་ལྡན་ལྔས་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་སེམས་བྱུང་གི་མཚན་ཉིད་དུ་བཤད་དོ། །  

此外，如果更清楚地說明的話，對某一個境，例如色，生起憶念之時，雖然心王和它的助伴念〔心所〕二者同樣緣取色境，但是各別地安立〔心和心所二者〕，即心僅明瞭色境的〔整體〕體性[注]，而從令不再忘失的作用這方面則說為「念〔心所〕」；然而，並非如柱和瓶有其各自的〔、性相相違的〕體性。這些道理，是依《集論》的注疏《對法海心要》所說般記載的；而《量理莊嚴論》當中則說：與自己（心）的助伴心所，透過五種相應而相應者，是心王的性相；以及，與自己（心所）的心王，透過五種相應而相應者，是心所的性相。

མཚུངས་ལྡན་ལྔའི་ཚུལ་ལ་མངོན་པ་མཛོད་ནས་བཤད་ཚུལ་དང་། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ནས་བཤད་ཚུལ་[注]གཉིས་ལས།

如同《俱舍論》的說法是：「所依相應，所緣相應，行相相應，時間相應，質體相應」[注]。

དེ་དག་སོ་སོའི་དོན་ནི། སེམས་གང་ལ་བརྟེན་པའི་དབང་པོ་དེ་ལ་སེམས་བྱུང་ཡང་བརྟེན་པས་ན་རྟེན་མཚུངས།།

這些各別的意義為：「因為心依何根而生，心所亦依該根，所以是所依相應；

སེམས་ཀྱིས་གང་ལ་དམིགས་པའི་ཡུལ་དེ་ལ་སེམས་བྱུང་གིས་ཀྱང་དམིགས་པས་ན་དམིགས་པ་མཚུངས། 

因為心緣取什麼境，心所亦緣取該境，所以是所緣相應；

སེམས་སྔོན་པོ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་སྐྱེས་ན་སེམས་བྱུང་ཡང་སྔོན་པོ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་ཅན་དུ་སྐྱེ་བས་ན་རྣམ་པ་མཚུངས།
 

因為若生起的心為具有青藍色行相者，生起的心所亦為具有青藍色行相者，所以是行相相應[注]；

སེམས་དང་སེམས་བྱུང་གཉིས་སྐྱེ་གནས་འགག་གསུམ་ཅིག་【S, p. 22 / SB, f. 5aL6】ཅར་བྱེད་པས་ན་དུས་མཚུངས།

因為心和心所二者同時有生、住、滅三種作用，【S, p. 22 / SB, f. 5aL6】所以是時間相應；

སེམས་རིས་མཐུན་རྫས་རེ་རེ་བ་ཡིན་པ་ལྟར་སེམས་བྱུང་ཚོར་བ་ལྟ་བུའང་རིས་མཐུན་རྫས་རེ་རེ་བ་ཡིན་པས་ན་རྫས་མཚུངས་པ་[注]ཞེས་བཤད་དོ། །

質體相應的意義是：一個心王只能生起一個做為其助伴的同類心所，例如受（心所），然而〔一次〕不能〔同時〕生起兩個相異質體的同類〔受心所〕[注]

《集論》的說法為：「五相應乃質體相應、所緣行相相應、性質相應、時間相應，以及界與地相應。」[注]

རྫས་མཚུངས་པའི་དོན་ནི། གཙོ་བོ་སེམས་གཅིག་གི་འཁོར་དུ་སེམས་བྱུང་ཚོར་བ་ལྟ་བུ་རིས་མཐུན་པ་གཅིག་ཁོ་ན་འབྱུང་གི་རིས་མཐུན་རྫས་ཐ་དད་པ་གཉིས་མི་འབྱུང་བའི་དོན་ནོ། །

質體相應的意義是：一個心王只能生起一個做為其助伴的同類心所，例如受（心所），然而〔一次〕不能〔同時〕生起兩個相異質體的同類〔受心所〕[注]

དམིགས་རྣམ་མཚུངས་པ་དང་ངོ་བོ་མཚུངས་པའི་དོན་ནི། དམིགས་པ་ཡུལ་གཅིག་ལ་དམིགས་པར་མཚུངས་ཤིང་། དམིགས་པ་དང་རྣམ་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་ཅན་ཡིན་མིན་མཚུངས་པའི་དོན་ཏེ། གཙོ་བོ་སེམས་ཉོན་མོངས་ཅན་དུ་སོང་ན་དེའི་འཁོར་གྱི་སེམས་བྱུང་ཡང་ཉོན་མོངས་ཅན་དུ་འགྲོ་བ་དང་། གཙོ་བོ་སེམས་ཟག་མེད་དུ་སོང་ན་དེའི་འཁོར་སེམས་བྱུང་ཡང་ཟག་མེད་དུ་འགྲོ་བའི་དོན་ནོ། །

所緣相應及性質相應的意義是：〔心與心所〕同樣緣取同一個所緣境，而且從所緣與行相方面而言，〔心與心所〕同樣是煩惱，或者同樣不是煩惱；亦即心王若已成為具有煩惱者，其助伴心所亦成為具有煩惱者，以及心王若己成為無漏，則其助伴心所亦成為無漏。[注]

དུས་མཚུངས་པའི་དོན་ནི། གཙོ་བོ་སེམས་དང་དེའི་འཁོར་སེམས་བྱུང་གཉིས་སྐྱེ་གནས་འཇིག་གསུམ་ཅིག་ཅར་དུ་བྱེད་པའི་དོན་ནོ།

時間相應的意義是指心王與其助伴心所二者同時有生、住或滅三種作用。[注]

ཁམས་དང་ས་མཚུངས་པའི་དོན་ནི། གཙོ་བོ་སེམས་དེ་འདོད་པའི་སེམས་ཡིན་ན་དེའི་འཁོར་དུ་གཟུགས་གཟུགས་མེད་ཀྱི་སེམས་བྱུང་འབྱུང་མི་སྲིད་ཅིང་། གཟུགས་ཁམས་ཀྱི་སེམས་ལ་འཁོར་དུ་འདོད་པའི་སེམས་བྱུང་འབྱུང་མི་སྲིད་པར་གཙོ་བོ་སེམས་དེར་ཁམས་གང་གིས་བསྡུས་པ་དེར་དེའི་འཁོར་སེམས་བྱུང་ཡང་ཁམས་དེར་གཏོགས་པ་ཞིག་དགོས་པའི་དོན་ནོ། །

界地相應的意義是：如果那個心王是欲界心的話，則不可能生起色界及無色界的心所做為它的助伴，而且在色界心中，不可能生起欲界心所做為其助伴，義即若心王被所在的那個界所含攝，則它的助伴心所也必須屬於該界。[注]

དེ་ལ་སེམས་ནི། ཕུང་པོ་ལྔའི་རབ་བྱེད་ལས།

རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། དམིགས་པ་རྣམ་པར་རིག་པའོ། །

ཞེས་དང་། མངོན་པ་མཛོད་ལས། 

རྣམ་ཤེས་སོ་སོར་རྣམ་རིག་པའོ།  །

ཞེས་དང་། རྒྱལ་ཚབ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་

ཡུལ་གྱི་ངོ་བོ་ཙམ་རིག་པས་རབ་ཏུ་ཕྱེ་བའི་རིག་པ་སེམས་ཀྱི་【S, p. 23 / SB, f. 6aL2】མཚན་ཉིད་དུ་གསུངས་ལ། 

ཚད་མ་རིགས་རྒྱན་ལས་བཤད་ཚུལ་ནི། གོང་དུ་བརྗོད་ཟིན་པ་ལྟར་རོ། །

此中，心是什麼呢？〔世親於〕《五蘊論》言：

「若問：『何謂識？』即明瞭所緣者。」[注]

及〔世親於〕《俱舍論》〔〈分別界品第一〉〕中說：

「識是各別認知者。」[注]

一切智者賈曹傑亦言：「透過僅僅明瞭境的〔整〕體所突顯的認知【S, p. 23 / SB, f. 6aL2】，即是心的性相。」《量理莊嚴論》的說法，是如前述已說的[注]。

རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་དབྱེ་ན། རྣམ་ཤེས་ཚོགས་དྲུག་སྟེ། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་ལས།

རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་དྲུག་སྟེ།

མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་བ་དང་། རྣ་བ་དང་། སྣ་དང་། ལྩེ་དང་། ལུས་དང་། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །

མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། མིག་ལ་བརྟེན་ཅིང་གཟུགས་ལ་དམིགས་ནས་སོ་སོར་རྣམ་པར་རིག་པའོ། །

རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། རྣ་བ་ལ་བརྟེན་ཅིང་སྒྲ་ལ་དམིགས་ནས་སོ་སོར་རྣམ་པར་རི་ག་པའོ། །

སྣའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། སྣ་ལ་བརྟེན་ཅིང་དྲི་ལ་དམིགས་ནས་སོ་སོར་རྣམ་པར་རིག་པའོ། །

ལྕེའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། ལྕེ་ལ་བརྟེན་ཅིང་རོ་ལ་དམིགས་ནས་སོ་སོར་རྣམ་པར་རིག་པའོ། །

ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། ལུས་ལ་བརྟེན་ཅིང་རེག་བྱ་ལ་དམིགས་ནས་སོ་སོར་རྣམ་པར་རིག་པའོ། །

ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། ཡིད་ལ་བརྟེན་ཅིང་ཆོས་ལ་དམིགས་ནས་སོ་སོར་རྣམ་པར་རིག་པའོ། ། 

如果對識作分類，即六識身。 〔無著於〕《阿毘達磨集論》如是說：

「若問：『何謂識？』即六識身，

亦即眼識、耳識、鼻識、舌識、身識及意識等。

若問：『眼識是什麼呢？』即依賴於眼並且緣取色後，各別地認知者；

若問：『耳識是什麼呢？』即依賴於耳並且在緣取聲後，各別地認知者；

若問：『鼻識是什麼呢？』即依賴於鼻並且緣取嗅後，各別地認知者；

若問：『舌識是什麼呢？』即依賴於舌並且緣取味後，各別地認知者；

若問：『身識是什麼呢？』即依賴於身並且緣取所觸後，各別地認知者；

若問：『意識是什麼呢？』即依賴於意並且緣取法後，各別地認知者。」[注]

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ། འཇུག་ཤེས་དྲུག་གི་རྐྱེན་གསུམ་འཇོག་ཚུལ་ལ་གྲུབ་མཐའ་གོང་འོག་[注]གི་ཁྱད་པར་དབྱེ་དགོས་པ་མང་དུ་སྣང་ནའང་འདིར་མ་སྤྲོས་སོ་། །

關於六轉識之三緣[注]的安立方式，雖然多處顯示需要去區分上、下宗義的差異，但此處不予詳述。

ཐོགས་མེད་སྐུ་མཆེད་[注]ཀྱི་གཞུང་རྣམས་ནས་ཀུན་གཞིའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་[注]དང་ཉོན་ཡིད་[注]ཅེས་བྱ་བ་བཤད་ཀྱང་། འདིར་ནི་བྱང་ཆུབ་ལམ་གྱི་རིམ་པའི་དམིགས་རྣམ་སྐྱོང་བ་ན་སྐྱེས་བུ་འབྲིང་གི་སྐབས་ཀུན་འབྱུང་འཁོར་བའི་ཉེས་དམིགས་སེམས་པའི་ཚེ། འཁོར་བར་འཆིང་བྱེད་ལས་དང་ཉོན་མོངས་ཀྱི་ཚུལ་ཤེས་པ་ལ་ཉེ་བར་མཁོ་བའི་ཡན་ལག་ཏུ་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཀྱི་ངོས་འཛིན་ཐུན་མོང་བ་ཙམ་ཞིག་བྲི་བར་འདོད་པ་ཡིན་གྱི ། ཀུན་གཞི་ཡོད་མེད་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ནི་གྲུབ་མཐའ་གོང་འོག་གི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་དཀའ་གནས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་ཞིག་སྟེ། 

在無著兄弟的諸典藉中，雖然有談到「阿賴耶識（第八識）及末那識（第七識）」，但在此只是想要撰寫一個上、下對法的心與心所的識別方式，以作為瞭解在菩提道次第守護所緣行相時、中士道階段思維集諦輪迴過患之時[注]，業及煩惱令眾生束縛於輪迴之理的必要支分，即使阿賴耶識存在或不存在等的道理是上、下宗義不共的一個極大難題，〔但並非此處所要關注的焦點〕。

དེ་ཡང་ཐོགས་མེད་སྐུ་མཆེད་【S, p. 24 / SB, f. 6bL4】གཉིས་ཀྱིས་མདོ་སྡེ་[注]དགོངས་པ་ངེས་འགྲེལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་གསུང་རབ་ཀྱི་དྲང་ངེས་ཕྱེ་བའི་ཚེ་ཀུན་གཞིའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འཇོག་ཅིང་ཆོས་ཐམས་ཅད་སེམས་ཙམ་གྱི་བདག་ཉིད་དུ་བཤད་ལ། མགོན་པོ་ཀླུ་སྒྲུབ་ཡབ་སྲས་ཀྱིས་ཏིང་ངེ་འཛིན་རྒྱལ་པོའི་མདོ་[注]དང་བློ་གྲོས་མི་ཟད་པའི་མདོའི་[注]རྗེས་སུ་འབྲངས་ཏེ་གསུང་རབ་ཀྱི་དྲང་ངེས་ཕྱེ་བའི་ཚེ་ཀུན་གཞིའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་མི་བཞེད་ཅིང་ཀུན་གཞི་སྟོན་པའི་མདོ་རྣམས་དྲང་དོན་དགོངས་པ་ཅན་དུ་བཀྲལ་ནས་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོག་པས་བཏགས་ཙམ་དུ་གཏན་ལ་ཕབ་བོ། ། དེ་ལྟར་རྒྱ་གར་འཕགས་པའི་ཡུལ་ན་ཐེག་པ་ཆེན་པོའི་ཚུལ་ལ་ཤིང་རྟ་ཆེན་པོའི་ལུགས་གཉིས་ཞེས་གྲགས་ཤིང་། དེ་ཡང་བསམ་པ་སེམས་བསྐྱེད་དང་སྤྱོད་པ་ཕྱིན་དྲུག་སོགས་ལ་ཁྱད་པར་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ཞིང་ལྟ་བའི་སྒོ་ནས་ཁྱད་པར་བྱུང་བ་ཡིན་ལ་། ཁྱད་པར་དེ་ལྟར་ཡོང་བ་ཡང་ཤིང་རྟ་ཆེན་པོ་ཀླུ་སྒྲུབ་དང་ཐོགས་མེད་གཉིས་ལ་རང་ངོས་ནས་ལྟ་བ་ལ་མཐོ་དམའ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ཡང་། རྒྱལ་བ་རང་ཉིད་ཀྱིས་མདོ་སྡེ་དུ་མ་ནས་ལུང་བསྟན་པ་ལྟར་གདུལ་བྱའི་བསམ་པའི་དབང་གིས་རྒྱལ་བའི་དགོངས་པ་འགྲེལ་ཚུལ་གཉིས་སུ་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ།། 

དེས་ན་ཐོགས་མེད་སྐུ་མཆེད་ཀྱི་གཞུང་ནས་འབྱུང་བ་ལྟར་གྱི་ཀུན་གཞི་འཇོག་ཚུལ་དང་། དེའི་གནད་ཀྱིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་སེམས་ཅམ་གྱི་བདག་ཉིད་དུ་འགྲུབ་པ་སོགས་ལུགས་འདིའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་གནད་རྣམས་ཞིབ་ཏུ་ཤེས་པར་འདོད་ན་ཐོགས་མེད་སྐུ་མཆེད་ཀྱི་གཞུང་རྣམས་དང་རྗེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ལེགས་བཤད་རྣམས་ཞིབ་ཏུ་བལྟས་ནས་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། མགོན་པོ་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱི་དགོངས་པ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་གནད་རྣམས་ཤེས་པར་འདོད་ན་རྗེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་མཛད་པའི་རྩ་འཇུག་གི་རྣམ་བཤད་ཆེན་མོ་གཉིས་[注]དང་། ལྷག་མཐོང་ཆེ་ཆུང་[注]སོགས་འཇིག་རྟེན་གསུམ་[注]ན་རྙེད་པར་དཀའ་【S, p. 25 / SB, f. 7aL6】བའི་ལེགས་བཤད་རྣམས་ལ་ཞིབ་ཏུ་བལྟས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། །

    此外，無著兄弟【S, p. 24 / SB, f. 6bL4】二者依循《解深密經》而去分別佛語了不了義之時，安立了阿賴耶識，並且說一切法是唯心的性質；而怙主龍樹〔與提婆〕父子則依循《三摩地王經》及《無盡慧菩薩經》去分辨佛語的了、不了義之時，並不主張阿賴耶識，並解說開示阿賴耶識的諸經是具有密意不了義經，然後抉擇一切法是僅僅由分別心安立的。如是，於聖地印度，前面〔這兩種〕大乘的道理被公認為「兩大開派的傳統」。也就是，在發起〔菩提〕心的想法以及在六度等行為方面，雖無差異，但是在見地方面則有差異，這種差異並不是因為龍樹及無著兩大軌轍師本身的見地有高、低〔而產生的〕，而是如勝者本身在許多經典當中所開示的教法般，是由於所教化者的想法不同，因而出現這二種解釋勝者（佛〕密意的方式。

    因此，對於如無著兄弟論典提出的阿賴耶識安立方式，以及透過其關鍵要點而成立一切法是唯心的性質等，若想詳細地瞭解此傳統不共的諸關鍵要點的話，應詳細地閱覽無著兄弟的諸典籍，以及至尊一切智者〔宗喀巴〕的諸善說之後而了知；而若想瞭解怙主龍樹不共密意的關鍵要點的話，則應仔細地閱讀至尊一切智者〔宗喀巴〕所撰寫的《〔中觀〕根本〔慧論〕》與《入〔中論〕》的二大解說以及大、小勝觀（《菩提道次第廣論 毗婆奢那章》與《菩提道次第略論 毗婆奢那章》）等在三世（天人龍三世間）當中難以【S, p. 25 / SB, f. 7aL6】獲得的諸善說，而獲得瞭解。

སེམས་བྱུང་དེ་ལ་དབྱེ་ན། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་ཀུན་འགྲོ་ལྔ། འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ངེས་ལྔ། དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བ་བཅུ་གཅིག  འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་རྩ་ཉོན་དྲུག ཁྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་ཉོན་ཉི་ཤུ། འགྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་གཞན་འགྱུར་བཞི་སྟེ། ལྔ་བཅུ་རྩ་གཅིག་ཡོད་དོ། །[注] 

དེ་ལྟར་ཡང་ཕུང་པོ་ལྔའི་རབ་བྱེད་ལས། ལྔ་ནི་ཀུན་ཏུ་འགྲོ་བའོ། ། ལྔ་ནི་ཡུལ་སོ་སོར་ངེས་པའོ། ། བཅུ་གཅིག་ནི་དགེ་བ་འོ། ། 

དྲུག་ནི་ཉོན་མོངས་པའོ། ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཉེ་བའི་ཉོན་མོངས་པའོ། ། བཞི་ནི་གཞན་དུ་ཡང་འགྱུར་བའོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །   

解說心所

    關於第二項，心所的解說中，心所的性質[注]是如《五蘊論》中所說：

「此中，若問：『諸心所法又是什麼？』

凡是與心相應的那些法。』」[注]

若將此心所分類，則有——

受等（受、想、思、觸、作意）五遍行心所，

欲等（欲、勝解、念、三摩地、慧）五別境心所，

信等（信、慚、愧、無貪、無瞋、無癡、精進、輕安、不放逸、捨、不害）十一善心所，

貪等（貪、瞋、慢、無明、見、疑）六根本煩惱心所，

忿等（忿、恨、覆、惱、嫉、慳、誑、諂、憍、害、無慚、無愧、惛沉、掉舉、不信、懈怠、放逸、忘念、散亂、不正知）二十隨煩惱心所，

悔等（悔、睡眠、尋、伺）四異轉心所，即五十一心所。

如此〔的分類〕亦如《五蘊論》所說般：

「五是遍行的〔心所〕，五是各別地確定境的〔心所〕，十一是善的〔心所〕，六是煩惱的〔心所〕，

其餘的是隨煩惱的〔心所〕，四是也〔能〕轉變成其它者的（異轉）〔心所〕。」[注]

དང་པོ་ཀུན་འགྲོ་ལྔ་ནི། ཚོར་བ། འདུ་ཤེས། སེམས་པ། རེག་པ་[注]། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། །

第一、五遍行是受、想、思、觸、作意。

དང་པོ་ཚོར་བའི་ངོ་བོ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་ལས།

ཚོར་བའི་མཚན་ཉིད་ཅི་ཞེ་ན། མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་དེ། མྱོང་བའི་ངོ་བོ་གང་གིས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སོ་སོར་མྱོང་བའོ། །【S, p.26 / SB, f. 7bL5】

ཞེས་གང་གསུངས་པ་ལྟར་རོ་།། འདིར་ཚོར་བའི་མྱོང་བྱ་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། རང་ཅག་རྣམས་ལ་ཚོར་བ་བདེ་སྡུག་གང་སྐྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འབྲས་བུ་ཁོ་ནར་ཤེས་པའི་ཆེད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །

第一、受的性質，《阿毘達磨集論》中說：

「受的定義為何？〔就是〕領納者之義，也就是個別領受善與不善諸業之異熟果的任何領受的本體。」[注]【S, p.26 / SB, f. 7bL5】

在此，將受所領納的對象說為「異熟」是為了瞭解在我們〔身心〕當中生起的所有任何苦樂受只是異熟果的緣故而說的[注]。

དེ་ཡང་ལམ་རིམ་ཆེན་མོ་ལས། 

ལས་ངེས་པའི་ཚུལ་ནི། སོ་སོ་སྐྱེ་བོ་དང་འཕགས་པ་གང་ཡིན་ཡང་ཚོར་བ་སིམ་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་བདེ་བ་ཐ་ན་སེམས་ཅན་དམྱལ་བར་སྐྱེས་པ་ན་རླུང་བསིལ་བ་ལངས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པ་ཡན་ཆད་་ཐམས་ཅད་ནི་སྔོན་དགེ་བའི་ལས་བསགས་པ་ལས་འབྱུང་གི ། མི་དགེ་བའི་ལས་ལས་བདེ་བ་འབྱུང་བ་ནི་གནས་མེད་ལ། ཚོར་བ་གདུང་བའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་སྡུག་བསྔལ་ཐ་ན་དགྲ་བཅོམ་བའི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་པ་ཡན་ཆད་ཐམས་ཅད་ནི་སྔོན་མི་དགེ་བ་བསགས་པ་ལས་འབྱུང་གི ། དགེ་བའི་ལས་ལས་སྡུག་བསྔལ་འབྱུང་བ་ནི་གནས་མེད་དེ། རིན་ཆེན་འཕྲེང་བ་ལས། 

མི་དགེ་བ་ལས་སྡུག་བསྔལ་ཀུན། དེ་བཞིན་ངན་འགྲོ་ཐམས་ཅད་དོ། ། 

དགེ་ལས་བདེ་འགྲོ་ཐམས་ཅད་དང་། ། སྐྱེ་བ་ཀུན་ཏུ་བདེ་བ་དག ། ཅེས་གསུངས་སོ། །

དེའི་ཕྱིར་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ནི་རྒྱུ་མེད་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་གཙོ་བོ་དང་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པ་མི་མཐུན་པའི་རྒྱུ་འས་བྱུང་བ་ཡང་མིན་པར་དགེ་མི་དགེའི་ལས་སྤྱི་ལས་བདེ་སྡུག་སྤྱི་དང་། བདེ་སྡུག་གི་ཁྱད་པར་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ལས་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་སྣ་ཚོགས་པ་ལས་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་འཆོལ་བར་སོ་སོར་འབྱུང་བས་ལས་འབྲས་ངེས་པ་ཅན་ནམ་མི་བསླུ་བ་ལ་ངེས་པ་རྙེད་པ་ནི་ནང་པ་སངས་རྒྱས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཞེས་པ་དཀར་པོའི་ཆོས་[注]ཀུན་གྱི་གཞིར་བསྔགས་པའོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

此外，

《菩提道次第廣論》中說：

「業決定之理是：舉凡普通凡夫與聖者所具有舒適行相的樂受，從最下的生於有情地獄時依於涼風吹起而生的〔舒適樂受〕，乃至〔有情地獄〕以上〔這些樂受〕，所有皆是由往昔善業積累而產生的，但是不可能由不善業產生樂〔受〕；而具有惱人行相的苦受，從阿羅漢的相續中所生的最少〔苦受〕乃至其上一切〔苦受〕，皆是由往昔惡業積累而生的，但是不可能從〔行〕善業〔而〕產生苦〔受〕，亦如《寶鬘論》中所說：

『由不善行感諸苦，如是感得諸惡趣，

由善業感諸善趣，一切生中皆安樂。』[注]

因此，諸苦、樂非從無因生，亦非從自性與自在等相違因生，而總的諸善、不善業生總的樂、苦；樂、苦的種種差別都由〔善、不善〕二業的種種差別，絲毫不錯亂地、個別地產生，因此，對於具有決定的業果是不欺誑這點一旦獲得確定時，即所謂『一切內道佛教徒的正見』，被譽為一切白法的基礎。」[注]

ཚོར་བ་དེ་ལ་དཔྱེ་ན། ཚོར་བ་བདེ་བ་དང་། ཚོར་བ་སྡུག་བསྔལ་དང་། ཚོར་བ་བཏང་སྙོམས་གསུམ་མོ། ། དེ་ཡང་ཕུང་པོ་ལྔའི་རབ་བྱེད་ལས། 

ཚོར་བ་གང་ཞེ་ན། མྱོང་བ་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། བདེ་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་།【S, p. 27 / SB, f. 8bL1】སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་སྟེ། བདེ་བ་ནི་གང་འགགས་ན་ཕྲད་པར་འདོད་པའོ། ། སྡུག་བསྔལ་བ་ནི་གང་བྱུང་ན་བྲལ་བར་འདོད་པའོ། ། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་ནི་གང་བྱུང་ན་གཉིས་ཀ་འདོད་པར་མི་འགྱུར་བའོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

若對彼受分類，有樂受、苦受和捨受三種。[注]此亦如《五蘊論》所說：

「受是什麼？謂三種領納者，即樂受、苦受及【S, p. 27 / SB, f. 8bL1】不苦不樂受；而樂受是指消滅時會有〔與之再次〕值遇的欲望（不離欲），苦是指出現時會有〔與之〕分離的欲望（乖離欲），不苦不樂受是指出現時，不會生起前述二種欲望〔之受〕。」[注]

ཚོར་བ་གསུམ་པོ་དེ་ལ་ཡང་ལུས་སེམས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་ན་རྣམ་པ་དྲུག་སྟེ། ལུས་ཚོར་གསུམ་དང་། སེམས་ཚོར་གསུམ་མོ།། དང་པོ་ལུས་ཚོར་གསུམ་ནི། ལུས་ཚོར་བདེ་བ། ལུས་ཚོར་སྡུག་བསྔལ། ལུས་ཚོར་བཏང་སྙོམས་གསུམ་མོ། ། གཉིས་པ་སེམས་ཚོར་གསུམ་ནི། སེམས་ཚོར་བདེ་བ། སེམས་ཚོར་སྡུག་བསྔལ། སེམས་ཚོར་བཏང་སྙོམས་གསུམ་མོ། ། 

དེ་ལ་ལུས་ཚོར་དང་སེམས་ཚོར་གྱི་ཁྱད་པར་ནི། དབང་ཤེས་ལྔའི་འཁོར་དུ་བྱུང་བའི་ཚོར་བ་རྣམས་ལ་ལུས་ཚོར་ཞེས་བྱ་ལ། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་འཁོར་དུ་བྱུང་བའི་ཚོར་བ་རྣམས་ལ་སེམས་ཚོར་ཞེས་བྱའོ། ། འོ་ན་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་འཁོར་དུ་བྱུང་བའི་ཚོར་བ་ལ་ལུས་ཚོར་ཞེས་བརྗོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཞེ་ན། བཞི་བརྒྱ་པ་ལས།[注]

ལུས་ལ་ལུས་དབང་ཇི་བཞིན་དུ། ། གཏི་མུག་ཀུན་ལ་གནས་འགྱུར་ཏེ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ལུས་ཀྱི་དབང་པོས་ནི་སྤྱི་བོ་ནས་རྐང་མཐིལ་གྱི་བར་ཐམས་ཅད་ཁྱབ་པས་ན་མིག་ཤེས་སོགས་དབང་ཤེས་གཞན་བཞིའི་འཁོར་དུ་ཚོར་བ་གང་སྐྱེས་ཀྱང་ལུས་ཚོར་ཞེས་བྱའོ། །

在那三受中，再從身心所依的觀點作區分的話，有六類：三身受及三心受。

首先，三身受是：身的樂受、身的苦受、身的捨受三種。

第二，三心受是：心的樂受、心的苦受、心的捨受三種。[注]

此中身受和心受之差別，作為〔前〕五根識的助伴而生的諸受稱為「身受」，而作為意識的助伴而生的諸受稱為「心受」。

若問：「那麼，作為眼識的助伴而生的受稱為『身受』的理由為何？」

答： 如〔聖提婆於〕

《四百論》：

「猶如身根住於身，如是愚痴住一切。」[注]

因為身根遍滿從頭頂乃至腳底的一切〔眼根、耳根、鼻根、舌根〕，所以眼識等其他四根識伴隨的受也是「身受」。

ཡང་ཚོར་བ་དྲུག་པོ་དེ་ལ་ཟང་ཟིང་དང་བཅས་པ་དང་ཟང་ཟིང་མེད་པ་གཉིས་སུ་ཕྱེ་ན་བཅུ་གཉིས་སུ་ཡང་འགྱུར་རོ། ། ཟང་ཟིང་དང་བཅས་མ་བཅས་ཀྱི་དོན་གང་སྙམ་ན། ཟག་བཅས་ཉེར་ལེན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སྲེད་པ་དང་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཚོར་བ་རྣམས་ལ་ཟང་ཟིང་དང་བཅས་པའི་ཚོར་བ་ཞེས་བྱ་ལ། བདག་མེད་མངོན་སུམ་དུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཚོར་བ་རྣམས་ལ་ཟང་ཟིང་མེད་པའི་ཚོར་བ་ཞེས་བྱའོ། །

འོ་ན་གོང་དུ་ཟང་ཟིང་མེད་པའི་ཚོར་བ་སྡུག་བསྔལ་ཞེས་བཤད་ན་བདག་མེད་མངོན་སུམ་དུ་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་མངའ་བ་རྣམས་ལ་ཚོར་བ་སྡུག་【S, p. 28 / SB, f. 9aL4】བསྔལ་ཇི་ལྟར་ཡོད་སྙམ་ན། དེ་ནི་མང་དུ་ཡོད་དེ། བདག་འཛིན་སྤངས་པའི་དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ལ་ཡང་སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་[注]རྣམ་པར་སྨིན་པས་དབུ་སྙུང་བ་སོགས་ཚོར་བ་སྡུག་བསྔལ་མྱོང་བ་ཡོད་པར་འདུལ་བ་ལུང་[注]ལས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །[注]

又若對這〔身、心〕六種受區分為帶有染污及無染污二類，又將成為十二種[注]。

若想：「有無染污的意義為何？」

答：與貪愛有漏近取蘊相應的諸受，名為「帶有染污的受」，而與現前證悟無我的智慧相應的諸受，名為「無染污的受」[注]。

若心想：「那麼，如果將前面無染污的受說為『苦』，則對於擁有現前證悟無我的智慧那些人而言，如何會有痛苦【S, p. 28 / SB, f. 9aL4】的感受呢？」像是在《律本事》中所說，那〔苦受〕是很多的，即使對於已斷除我執的阿羅漢而言，也有由於往昔所造業的異熟而感受頭痛等苦受。

此外，如果從所依〔六根〕的觀點區分受，有六類（六受身）：從眼〔眼根、色處、眼識〕的和合而生之觸[注]所產生的受、從耳〔耳根、聲處、耳識〕的和合而生之觸所產生的受、從鼻〔鼻根、香處、鼻識〕的和合而生之觸所產生的受、從舌〔舌根、味處、舌識〕的和合而生之觸所產生的受、從身〔身根、所觸處、身識〕的和合而生之觸所產生的受、從意〔意根、法處、意識〕的和合而生之觸所產生的諸受[注]。又那六類中每一類亦分為苦樂捨三受，因此有十八種[注]。如果詳細地寫出對這些每一個的辨識，擔心文字過多，暫且擱筆。

ཡང་ཚོར་བ་ལ་སྤང་གཉེན་གྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་ན། ཞེན་པ་རྟེན་པའི་ཚོར་བ་དང་། མངོན་པར་འབྱུང་བ་རྟེན་པའི་ཚོར་བ་གཉིས་སུ་ཡོད་དོ། ། ཞེན་པ་རྟེན་པའི་ཚོར་བ་ནི། འདོད་ཡོན་ལ་སྲེད་པ་དང་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཚོར་བ་རྣམས་སོ། ། མངོན་པར་འབྱུང་བ་རྟེན་པའི་ཚོར་བ་ནི། འདོད་ཡོན་ལ་ཆགས་པ་ལོག་ནས་བསམ་གཏན་དང་པོའི་དངས་གཞིས་བསྡུས་པའི་ཡིད་ཤེས་དང་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཚོར་བ་ལྟ་བུའོ། །

འདི་ལྟར་ཚོར་བ་ལ་གཉིས་སུ་ཕྱེ་བ་འདི་ནི་ཚོར་བའི་སྟོབས་ཀྱིས་སྲེད་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་ཚུལ་དང་། བསམ་གཏན་གྱི་དངོས་གཞི་ལ་བརྟེན་ནས་ཚོར་བ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱེད་ཚུལ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་པས་། ཚུལ་འདི་དག་ཞིབ་ཏུ་ཤེས་པར་འདོད་ན་མངོན་བ་གོང་འོག་ཞིབ་ཏུ་བལྟས་ནས་ཤེས་པར་བྱ་ཞིང་། ཚོར་བ་བདེ་སྡུག་བཏང་སྙོམས་གསུམ་དུག་གསུམ་གྱི་རྒྱུར་མི་གཏོང་བའི་ཚུལ་ལ་སོགས་པ་བྱང་ཆུབ་ལམ་གྱི་རིམ་པ་ལས་ཤེས་པར་【S, p. 29 / SB, ff. 9bL5】བྱའོ། ། 

再則，若從斷除和對治的方面區分受，有依耽嗜的受和依出離的受二種。[注]依耽嗜的受即是與貪愛五妙欲相應的諸受；依出離的受，則是遮止貪著五妙欲之後，與攝於初禪根本定所攝意識相應之受[注]。

         像這樣將受分類的這個二分法，是為了〔幫助〕瞭解透過受的力量能引導〔貪〕愛的道理及依於靜慮根本定之後能夠遠離對受貪著的道理而說，因此，如果想要更詳細地瞭解這些道理，應詳細閱讀上、下對法之後而瞭解，並且，應瞭解《菩提道次第廣論》當中，不令樂苦捨三受成為〔貪瞋癡〕三毒之因的道理[注]。【S, p. 29 / SB, ff. 9bL5】 

འདུ་ཤེས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་[注]ཅི་ཞེ་ན། འདུས་ཏེ་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་[注]མཚན་ཉིད་དེ། མཚན་མར་འཛིན་པ་དང་། བཀྲ་བར་འཛིན་པའི་ངོ་བོ་གང་གིས་ཇི་ལྟར་མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དོན་རྣམས་ལ་ཐ་སྙད་འདོགས་པའོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཡུལ་དབང་རྣམ་ཤེས་གསུམ་འདུས་ཏེ་ཡུལ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་མཚན་མ་འཛིན་པའི་རིག་པའོ། ། ཕུང་པོ་ལྔའི་རབ་བྱེད་ལས་ཀྱང་། འདུ་ཤེས་གང་ཞེ་ན། ཡུལ་ལ་མཚན་མར་འཛིན་པའོ། ཞེས་གསུངས་སོ། །

第二、想的性質，如《阿毘達磨集論》中說：

「想的定義為何？是〔根、境、識三者〕和合而令〔心〕瞭解〔對境〕之義；並且透過執取影相及執取種種法的那個體性，於所見、聞、覺（區分差別）、知（認識）的意義上命名。」[注]

是根、境、識三和合之後，執取境的不共影相的認知。《五蘊論》亦說：「何為想〔蘊〕？於對境取〔諸〕相」。[注]

འདུ་ཤེས་དེ་ལ་དབྱེ་ན། མཚན་མར་འཛིན་པ་དང་། བཀྲ་བར་འཛིན་པ་གཉིས། མཚན་མར་འཛིན་པ་ནི་རྟོག་མེད་ཀྱི་ཤེས་པ་[注]ལ་སྣང་བའི་ཡུལ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་མཚན་མ་འཛིན་པའོ། ། བཀྲ་བར་འཛིན་པ་ནི་རྣམ་རྟོག་ལ་སྣང་བའི་ཡུལ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་མཚན་མ་འཛིན་པའོ། ། འདུ་ཤེས་དེ་གཉིས་གང་ལ་འཇུག་པའི་གཞི་ནི། མཐོང་བ། ཐོས་པ། བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ། རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཡིན་ལ། དེ་དག་གི་དོན་ནི། མཐོང་བ་ནི་མངོན་སུམ་[注]གྱིས་མཐོང་བའི་དོན་ལ་ཐ་སྙད་འདོགས་པ་དང་། ཐོས་པ་ནི་ཡིད་ཆེས་ཀྱི་ཚིག་ཐོས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཐ་སྙད་འདོགས་པ་དང་། བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་ནི་རྟགས་[注]ལ་བརྟེན་ནས་ངེས་པའི་དོན་ལ་ཐ་སྙད་འདོགས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་མངོན་སུམ་དུ་ངེས་པའི་དོན་ལ་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ཐ་སྙད་འདོགས་པའོ། ། མངོན་པ་མཛོད་ལས་ནི་དོན་ལ་མཚན་མང་འཛིན་པ་དང་ཐ་སྙད་ལ་མཚན་མར་འཛིན་པ་ གཉིས་སུ་བཤད་ལ། དོན་ལ་མཚན་མར་འཛིན་པ་ནི། སྔོན་པོ་དང་སེར་པོ་སོགས་དོན་གྱི་སྤུ་རིས་སོ་སོར་ཕྱེ་ནས་འཛིན་པའོ། ། ཐ་སྙད་ལ་མཚན་མར་འཛིན་པ་ནི། འདི་ནི་སྐྱེས་པའོ་འདི་ནི་བུད་མེད་དོ་སྙམ་དུ་ཐ་སྙད་ཀྱི་སྤུ་རིས་སོ་སོར་ཕྱེ་ནས་འཛིན་【S, p. 30/ SB, f. 10bL1】པའོ། །

《阿毘達磨俱舍論》解說為於境取相及於名言取相二種；而於境取相是指個別地去區分並執取青黃等境的細微差別；於名言取相是指個別地去區分並執取「這是男子、這是女人」的這種名言的細微差別[注]【S, p. 30/ SB, f. 10bL1】。

此外，若從所依〔六根〕的觀點區分想，有六種[注]，亦即，從眼〔眼根、色處、眼識〕的和合而生之觸所生的想、從耳〔耳根、聲處、耳識〕的和合而生之觸所生的想、從鼻〔鼻根、香處、鼻識〕的和合而生之觸所生的想、從舌〔舌根、味處、舌識〕的和合而生之觸所生的想、從身〔身根、所觸處、身識〕的和合而生之觸所生的想、從意〔意根、法處、意識〕的和合而生之觸所生的諸想。

ཡང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་ན་དྲུག་སྟེ། མཚན་མ་དང་བཅས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། མཚན་མ་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། ཆུང་ངུའི་འདུ་ཤེས་དང་། རྒྱ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། ཚད་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་དང་། ཅི་ཡང་མེད་དོ་སྙམ་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་སུ་ཡོད་དོ། ། 

དང་པོ་མཚན་མ་དང་བཅས་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་ཡང་གསུམ་ཡོད་དེ། མིང་དོན་གྱི་འབྲེལ་བ་ལ་མཁས་པའི་འདུ་ཤེས། འདུས་བྱས་མི་རྟག་པ་སོགས་ལ་དམིགས་པའི་འདུ་ཤེས། དམིགས་རྣམ་གསལ་བའི་འདུ་ཤེས་གསུམ་མོ། །

གཉིས་པ་མཚན་མ་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་ཡང་གསུམ་སྟེ། སྔ་མ་མཚན་མ་དང་བཅས་པ་གསུམ་པོ་དེ་ལས་ལོག་པ་རྣས་པ་གསུམ་མོ། །

གསུམ་པ་ཆུང་ངུའི་འདུ་ཤེས་ནི། བསམ་གཏན་གྱི་དངོས་གཞི་མ་ཐོབ་པའི་འདོད་པའི་སོ་སྐྱེ་ཐ་མལ་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་དང་འདོད་ཡོན་ལ་དམིགས་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་སོ། །

བཞི་པ་རྒྱ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་འདུ་ཤེས་ནི། གཟུགས་ཁམས་ལ་དམིགས་པའི་འདུ་ཤེས་དང་གཟུགས་ཁམས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་འདུ་ཤེས་རྣམས་སོ། །

ལྔ་པ་ཚད་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ནི། ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་དང་རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ལ་དམིགས་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་སོ། །

དྲུག་པ་ཅི་ཡང་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ནི། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་དམིགས་པའི་འདུ་ཤེས་རྣམས་སོ། །

      再者，若從所緣方面區分〔想〕，則有六種，亦即有相的想、無相的想、小的想、廣大的想、無量的想及想著「無所有」的想。[注]

首先，於有相想中又分為三類，即熟悉名號與事物之關連的想，緣取有為、無常等的想，所緣行相清晰的想這三類。

第二、在無相想中也有三類，是與前面有相那三類相反的行相。

第三、小的想，是未得靜慮根本定的欲界異生凡夫相續的諸想，及緣取五妙欲的諸想。

第四、〔已成為〕廣大的想，是緣取色界的想，及色界眾生的相續之諸想。

第五、無量的想，是緣取空無邊處和識無邊處的諸想。

第六、無所有的想，是緣取無所有處的諸想。

གསུམ་པ་སེམས་པའི་ངོ་བོ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་ལས།

སེམས་【S, p. 31 / SB, f. 11aL2】པ་གང་ཞེ་ན། སེམས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཏེ། དགེ་བ་དང་། མི་དགེ་བ་དང་། ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་རྣམས་ལ་སེམས་འཇུག་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། རང་དང་མཚུངས་ལྡན་གྱི་སེམས་ཡུལ་ལ་གཡོ་ཞིང་སྐུལ་བར་བྱེད་པའི་སེམས་བྱུང་ཞིག་ལ་སེམས་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ། ། སེམས་བྱུང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནང་ནས་འདི་གཙོ་ཆེ་བར་གསུངས་ཏེ། སེམས་སེམས་བྱུང་གང་ཡང་ཡུལ་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་སེམས་བྱུང་འདིའི་མཐུ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ། ། དཔེར་ན་རྡོ་ཁབ་ལེན་གྱིས་ལྕགས་རང་དབང་མེད་པར་གཡོ་བ་ལྟར། སེམས་བྱུང་སེམས་པ་འདིས་སེམས་རང་དབང་མེད་པར་ཡུལ་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་དོ། །

第三、思的性質，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂思？【S, p. 31 / SB, f. 11aL2】即令心造作之意業，並且具有令心趨入於善、不善或無記之作用。」[注]

令與〔思心所〕自己相應的心移動並且驅往對境的一個心所稱為「思」。〔經說〕「一切〕心所當中，此〔思心所〕說為最主要」，是說能令任何心、心所趨入於對境，皆是這個〔思〕心所之力所致，例如鐵因為磁石而不由自主地移動般，透過這個思心所令心不自主地趨入於境。[注]

སེམས་པ་དེ་ལ་རྟེན་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་ན་དྲུག་སྟེ། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་པ། རྣ་བའི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་པ། སྣའི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་པ། ལྕེའི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་པ། ལུས་ཀྱི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་པ། ཡིད་ཀྱི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་པ་རྣམས་སོ། །

若從所依〔六根〕的觀點區分思，則有六類，即從眼〔眼根、色處、眼識〕的和合而生之觸所生的思、從耳〔耳根、聲處、耳識〕的和合而生之觸所生的思、從鼻〔鼻根、香處、鼻識〕的和合而生之觸所生的思、從舌〔舌根、味處、舌識〕的和合而生之觸所生的思、從身〔身根、所觸處、身識〕的和合而生之觸所產生的思、從意〔意根、法處、意識〕的和合而生之觸所生的思。

སེམས་པ་འདི་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཡིན་ལ། སྤྱིར་ལས་ལ་སེམས་པའི་ལས་དང་བསམ་པའི་ལས་གཉིས་སུ་ཡོད་དེ་། མངོན་པ་མཛོད་ལས། 

ལས་ནི་སེམས་པ་[注]དང་དེས་བྱས ། སེམས་པ་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཡིན་ནོ། ། དེས་བསྐྱེད་ལུས་དང་ངག་གི་ ལས། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ། བསམ་པའི་ལས་ལ་ལུས་ངག་གི་ལས་གཉིས་སུ་ཡོད་ཅིང་། དེ་ཡང་སྤྱིར་མཐའ་ཡས་ཀྱང་གཙོ་ཆེ་བ་རྣམས་བསྡུས་པ་ནི་ལུས་ངག་གི་ལས་བདུན་དང་། ། ཀུན་སློང་དང་བཅས་པའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་ལས་ཀྱི་ལམ་བཅུར་གསུངས་སོ། ། དེ་ལྟར་ཡང་མཛོད་ལས། 

དེ་ལས་ཆེ་ལོང་བསྡུས་ནས་ནི། ། དགེ་དང་མི་དགེ་ཅི་རིགས་པར། ། ལས་ཀྱི་ལམ་ནི་བཅུར་གསུང ས་སོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

這個思即是意業，業通常有思業及思已業二種，如《阿毘達磨俱舍論》中說：

「業分思與思所作；而思心所即意業，由彼而生身語業。」[注]

思已業有身、語二業，而總的來說無邊，但總概括最主要的為身〔三〕語〔四〕的七業，及從帶有動機的方面來說有十業道。如《俱舍論》又說：

「由彼總攝粗品後，性善非善隨所應，經中說為十業道。」[注]

ཡང་ལས་ལ་དབྱེ་ན་དགེ་བ་དང་། མི་དགེ་བ་དང་། ལུང་མ་བསྟན་གྱི་ལས་【S, p. 32 / SB, f. 11bL3】གསུམ་མོ།  །

ཡང་ལས་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། བསོད་ནམས་ཀྱི་ལས་དང་། བསོད་ནམས་མིན་པའི་ལས་དང་། མི་གཡོ་བའི་ལས་སོ། ། 

又，業可區分為善、不善及無記的業【S, p. 32 / SB, f. 11bL3】三種。

又有三種業：福業、非福業及不動業[注]。

ལས་འདི་དག་གི་ངོས་འཛིན་དང་། འབྲས་བུ་ཇི་ལྟར་འགྲུབ་པའི་ཚུལ་དང་། འཕེན་བྱེད་དང་རྫོགས་བྱེད་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་། མྱོང་བར་ངེས་པ་དང་མ་ངེས་པའི་ཁྱད་པར་དང་། མྱོང་བར་ངེས་པ་ལ་ཡང་མཐོང་ཆོས་མྱོང་འགྱུར་དང་། སྐྱེས་ནས་མྱོང་འགྱུར་[注]དང་། ལན་གྲངས་གཞན་ལ་མྱོང་འགྱུར་[注]གྱི་ཁྱད་པར་སོགས་ཞིབ་ཏུ་ཤེས་པ་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེ་ཡང་ འདིར་ཡི་གེ་ཧ་ཅང་མང་བས་འཇིགས་ནས་མ་སྤྲོས་ཤིང་། བློ་གྲོས་ཀྱི་རྩལ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་མཁས་མཆོག་དབྱིག་གཉེན་གྱིས་མཛད་པའི་མངོན་པ་མཛོད་རྩ་འགྲེལ་དང་བ་ཅས་པ་རྣམས་དང་། རྗེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ལེགས་བཤད་དྲི་མ་མེད་པ་རྣམས་ཞིབ་ཏུ་བལྟས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། །

徹底瞭解這些業的辨識、〔業〕果如何形成的道理、引和滿〔二業〕的差別[注]、決定經驗〔果報之業〕與不決定經驗〔果報之業〕的差別，及於決定經驗〔果報之業〕中又有順現法受、順次生受與順後受的差別等，是非常重要的！但此處惟恐詞繁，不予贅述；而諸具慧力者應詳讀殊勝智者世親所書寫的《俱舍論》根本偈與注釋，以及至尊一切智者〔宗喀巴大師〕的諸無垢善說而瞭解。

བཞི་པ་རེག་པའི་ངོ་བོ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་ལས།

རེག་པ་གང་ཞེ་ན། གསུམ་འདུས་ནས་དབང་པོའི་འགྱུར་བ་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་སྟེ། ཚོར་བའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཡུལ་དབང་རྣམ་ཤེས་གསུམ་འདུས་ནས་ཚོར་བ་བདེ་བ་སོགས་གང་མྱོང་འགྱུར་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཡུལ་ཡོངས་སུ་གཅོད་པའི་རིག་པ་ཞིག་གོ ། འདིར་དབང་པོའི་འགྱུར་བ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། དཔེར་ན་མིག་གི་དབང་པོ་གཟུགས་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཕྲད་པས་ཚོར་བ་བདེ་བ་ལ་ཆགས་པའི་རྒྱུར་འགྱུར་བ་ལྟར། རེག་པས་གཟུགས་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཡོངས་སུ་བཅད་པས་ཚོར་བ་བདེ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་བས་ན་དེ་ལྟར་དུ་གསུངས་སོ། །

第四、觸的性質，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂觸？是三和合後明辨根的變異，並且具有作為受的所依的作用。」[注]

〔觸是〕根境識三和合之後，將領納樂受等以及確定隨順之境（即根的變異）的一個認知。此中所說「根的變異」，例如眼根遇到悅意的色〔境〕因而成為貪著樂受的因那樣，同樣的，因為透過觸〔心所〕確定出〔眼根接觸〕悅意的色〔境〕因而成為〔貪著〕樂受的因，故如是說。[注]

འདི་ལ་ཡང་རྟེན་གྱི་སྒོ་ནས་ཕྱེ་ན་དྲུག་སྟེ། མིག་གི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་དང་། རྣ་བའི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་དང་། སྣའི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་དང་། ལྩེའ་འདུས་ཏེ་རེག་པ་དང་། ལུས་ཀྱི་འདུས་ཏེ་རེག་བ་དང་། ཡིད་ཀྱི་འདུས་ཏེ་རེག་པ་རྣམས་སོ། །

此中，〔觸〕又從所依止的方面區分為六類，即眼的和合而生之觸、耳的和合而生之觸、鼻的和合而生之觸、舌的和合而生之觸、身的和合而生之觸及意的和合而生之觸[注]。

ལྔ་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་ལས།

ཡིད་ལ་བྱེད་【S, p. 33 / SB, f. 12aL5】པ་གང་ཞེ་ན། སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་སྟེ། དམིགས་པ་ལ་སེམས་འཛིན་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། རང་དང་མཚུངས་ལྡན་གྱི་སེམས་དམིགས་པ་བྱེ་བྲག་པ་ལ་གཏད་པའི་རིག་པ་ཞིག་གོ །

第五、作意，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂作意【S, p. 33 / SB, f. 12aL5】？心的發動者，並且具有令心維持在所緣的作用。」[注]

〔是讓〕與〔作意心所〕自己相應的心專注於特定所緣的一個認知。

སེམས་པ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི། སེམས་པས་ནི་སེམས་སྤྱིར་ཡུལ་ལ་གཡོ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། ཡིད་ལ་བྱེད་པས་ནི་ཡུལ་བྱེ་བྲག་པ་ལ་སེམས་ཕྱོགས་པར་བྱེད་པའོ། །

思和作意二者的差別為，一般而言思是令心往境上移動者，而作意是令心朝向於特定之境者。[注]

དེ་ལྟར་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་བྱུང་ལྔ་པོ་དེ་ལ་ཀུན་འགྲོ་ཞེས་བརྗོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི། སེམས་ཀུན་ལ་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་སེམས་བྱུང་ཡིན་པས་ན་དེ་ལྟར་དུ་བརྗོད་དོ། ། དེ་ཡང་ཀུན་འགྲ་ལྔ་པོ་གང་རུང་ཞིག་མ་ཚང་ན་ཡུལ་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་མི་རྫོགས་ཏེ། ཚོར་བ་མེད་ན་མྱོང་བ་མེད་པར་འགྱུར་ལ། འདུ་ཤེས་མེད་ན་ཡུལ་གྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་མཚན་མ་འཛིན་པ་མེད་ལ།  སེམས་པ་མེད་ན་ཡུལ་ལ་ཕྱོགས་པ་མེད་ཅིང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་ན་དམིགས་པ་བྱེ་བྲག་པ་ལ་ཡིད་གཏོད་པ་མེད་པར་འགྱུར་ལ། རེག་པ་མེད་ན་ནི་རྟེན་མེད་པར་འགྱུར་བས་ཡུལ་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་རྫོགས་པ་ལ་ཀུན་འགྲོ་ལྔ་ག་ཚང་དགོས་པར་གསུངས་སོ། །

如是，對於受等五心所說其為「遍行」的理由，因為是隨行於所有心的心所，故如是說。此外，若五遍行中任一不具足，境的受用就不圓滿；若少了受，就不能領受；而若沒有想，就不能執取境的不共影相；而若沒有思，〔心〕就不能朝向境；並且若沒有作意，心將不能專注於特定的所緣；而若沒有觸，將沒有所依，因此具足五遍行對〔所緣〕境的受用圓滿是必要的。

第二、五別境是欲、勝解、念、定、慧諸〔心所〕。

དང་པོ་འདུན་པའི་ངོ་བོ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་ལས། 

འདུན་པ་གང་ཞེ་ན། འདོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་དེ་དང་དེ་ལྡན་པར་བྱེད་འདོད་པ་ཉིད་དེ། བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ནོ།  །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། བསམས་པའི་དངོས་པོ་ལ་དམིགས་ནས་དོན་དུ་གཉེར་བའི་རིག་པའོ། །

第一、欲的性質，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂欲？即對於所欲求之事想要擁有它們的〔心所〕，並且具有作為發動精進之所依的作用。」[注]

〔是〕緣取想念的事物而後去追求的認知。

འདུན་པས་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་རྟེན་བྱེད་ཚུལ་ནི། དབུས་མཐའ་ལས། 

གནས་དང་དེ་ལ་གནས་པ་དང་། ། རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་ཉིད་དུ་འོ། །

ཞེས་དང་། ལམ་རིམ་ཆེན་མོ་ལས་ཀྱང་།

ཏིང་ངེ་འཛིན་སྒོམ་པ་ལ་མི་སྤྲོ་ཞིང་དེའི་མི་མཐུན་【S, p. 34 / SB, f. 12bL6】ཕྱོགས་ལ་དགའ་བའི་ལེ་ལོ་འགོག་མ་ནུས་ན་དང་པོ་ནས་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་འཇུག་ཏུ་མི་སྟེར་ཞིང་། ལན་ཅིག་ཐོབ་ཀྱང་རྒྱུན་འཐུད་མི་ནུས་པས་མྱུར་དུ་ཉམས་པར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་ལེ་ལོ་འགོག་པ་གནད་དུ་ཆེའོ། ། དེ་ལ་ལུས་དང་སེམས་དགའ་བདེས་རྒྱས་པའི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཐོབ་ན་ཉིན་མཚན་ཀུན་དུ་དགེ་བ་ལ་སྦྱོར་བ་ལ་སྐྱོ་དུབ་མི་འབྱུང་བས་ལེ་ལོ་བཟློག་གོ ། དེ་སྐྱེད་པ་ལ་ཤིན་སྦྱངས་སྐྱེད་པའི་རྒྱུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་བཙོན་འགྲུས་རྒྱུན་ལྡན་དུ་རྩོམ་ནུས་པ་བདེས་རྒྱས་པའི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ཐོབ་ན་ཉིན་མཚན་ཀུན་དུ་དགེ་བ་ལ་སྦྱོར་བ་ལ་སྐྱོ་དུབ་མི་འབྱུང་བས་ལེ་ལོ་བཟློག་གོ ། དེ་སྐྱེད་པ་ལ་ཤིན་སྦྱངས་སྐྱེད་པའི་རྒྱུ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་བཙོན་འགྲུས་རྒྱུན་ལྡན་དུ་རྩོམ་ནུས་པ་དགོས། ། དེ་སྐྱེད་པ་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་དོན་དུ་གཉེར་བའི་འདུན་པ་དྲག་པོ་རྒྱུན་ལྡན་པ་དགོས་སོ། ། དེའི་རྒྱུར་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཡོན་ཏན་མཐོང་བས་ཡིད་ཕྲོགས་པའི་དད་པ་བརྟན་པ་དགོས་པས་ཐོག་མར་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཡོན་ཏན་སེམས་པའི་དད་པ་ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྒོམ་པར་བྱའོ། ། འདི་དག་གི་གོ་རིམ་ནི་ ཉམས་སུ་བླངས་ནས་བལྟས་ན་ཆེས་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་ངེས་པས་གནད་དམ་པར་གཟུང་། 

ཞེས་གསུངས་ཤིང་། དེའི་ཤེས་བྱེད་དུ་གནས་དང་ཞེས་སོགས་དབུས་མཐའི་ལུང་དེ་འདྲེན་པར་མཛད་ཅིང་། ལུང་དེའི་དོན་ཡང་། གནས་ནི་འདུན་པ་སྟེ་རྩོལ་བའི་གནས་སོ། ། གནས་པ་ནི་རྩོལ་བ་འམ་བརྩོན་འགྲུས་སོ། ། འདུན་པའི་རྒྱུ་ནི་ཡོན་ཏན་ལ་ཡིད་ཆེས་པའི་དད་པའོ། ། རྩོལ་བའི་འབྲས་བུ་ནི་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའོ། ། ཞེས་གསུངས་སོ། ། 

ཚུལ་འདི་དག་ལ་ཞིབ་ཏུ་བསམས་ན་ནི་རྗེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ཇི་ལྟར་གསུངས་པ་ལྟར་ཉམས་ལེན་གྱི་གནད་ལ་ཁྱད་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་ཞིག་སྟེ། ཤིང་རྟ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ལམ་གྱི་གོ་རིམ་ངེས་པ་ཅན་དུ་གསུངས་པའི་ཚུལ་རྣམས་ལ་ཚིག་ཙམ་དུ་མ་ལུས་པར་བློ་ཁ་ནང་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་ཞིབ་ཏུ་བསམས་ན་ཚུལ་འདི་དག་ལ་ངེས་པ་རྙེད་པར་འགྱུར་གྱི། ཚིག་ཙམ་ལ་འཆེལ་བ་དང་ཤིང་རྟ་ཆེན་པོའི་གཞུང་རྣམས་རྒྱབ་ཆོས་དང་རྩོད་པའི་ཡན་ལག་ཙམ་དུ་གོ་ནས་ཉམས་ལེན་གྱི་ཚེ་འདོར་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་ནི་ཚུལ་འདི་དག་ལ་ངེས་པ་རྙེད་པའི་ཐབས་མེད་ཅིང་། རྒྱལ་བ་དགྱེས་པའི་ལམ་བཟང་རྣམས་རྒྱུད་ལ་སྐྱེ་བ་ལྟ་ཞོག  གོ་ ཡུལ་དུ་【S, p. 35 / SB, f. 13bL2】འཆར་བ་ཙམ་གྱི་སྐལ་བའང་མེད་དོ། །

欲作為精進之所依法是〔如〕《辯中邊論頌》說：

「依處與住於彼者，以及成因與結果。」[注]

《菩提道次第廣論》也說

「如果不喜歡修三摩地，而且不能夠遮止喜愛其違逆品（不喜修定）【S, p. 34 / SB, f. 12bL6】的懈怠，則〔自己〕從一開始就不會進入三摩地，而且即使獲得〔三摩地〕一次也不能持續，而將迅速地退失，因此遣除懈怠是為首要。此中，若證得由身樂及心喜所增長的輕安，則〔無論〕在晝夜任何時修善，厭倦疲勞都不會生起，由此便可以制止懈怠。[注]關於生起彼〔輕安〕，需要生起（增長）輕安之因——能夠發動對於三摩地〔具足〕持續不斷的精進。[注]關於生起彼〔精進〕，需要有持續地追求三摩地的猛烈的欲求。[注]對於它（欲求）的因來說，需耍藉由觀見三摩地的功德，內心被吸引的堅固信[注]，所以首先應一再地觀修思惟三摩地功德的信。〔以上〕這些的次第，從實修方面觀之極為清楚明確，故〔應將這些次第〕視為重點！[注]」

而且，其引用「依處與…」《辯中邊論》的聖教，作為〔證成〕其（信、欲、勤、安四者關係）的能立（因、理由），而此〔《辯中邊論》〕聖教的意義也就是〔如《廣論》所說〕：「依處謂欲，正勤之依處，依者是謂正勤或精進；欲因乃是勝解功德信，發起正勤之果為輕安。[注]」  

འདུན་པ་དེ་ལ་དབྱེ་ན་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ཕྲད་པར་འདོད་པའི་འདུན་པ་དང་། མི་འབྲལ་བར་འདོད་པའི་འདུན་པ་དང་། དོན་དུ་གཉེར་བའི་འདུན་པ་རྣམས་སོ། ། དོན་གཉེར་གྱི་འདུན་པ་ལ་ཡང་འདོད་པ་དོན་དུ་གཉེར་བ་དང་། ལྟ་བ་དོན་དུ་གཉེར་བ་སོགས་མང་དུ་ཡོད་དོ། །

若對這個欲作分類則有三種：想要會遇之欲、想要不分離之欲與希求之欲；希求之欲當中又有希求〔五〕妙欲及希求見解等許多類。[注]

གཉིས་པ་མོས་པའི་ངོ་བོ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་ལས། 

མོས་པ་[注]གང་ཞེ་ན། ངེས་པའི་དངོས་པོ་ལ་ཇི་ལྟར་ངེས་པ་བཞིན་དུ་འཛིན་པ་སྟེ། མི་འཕྲོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། རང་གི་ཚད་མས་[注]ངེས་ཟིན་པའི་ཡུལ་རྣམས་ལ་འདི་ཁོ་ན་ལྟར་ཡིན་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་དུ་འཛིན་པའི་རིག་པའོ། ། 

第二、勝解的性質，如《阿毗達磨集論》中說：

「何謂勝解？如所確定般執持所確定的事物，並且具有不被改變的作用。」[注]

對於被自己的量所確定的諸境，心想「就是像這樣，而不是別的！」的認知[注]。

འདིར་བྱེད་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་མི་འཕྲོགས་པའི་ལས་ཅན་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། རང་གིས་ངེས་ཟིན་པའི་དོན་ལ་མོས་པ་བརྟན་པོ་རྙེད་པ་ན་ཕ་རོལ་ཀྱི་རྒོལ་བས་[注]དེ་ལས་གཞན་དུ་སྒྱུར་མི་ནུས་པའི་དོན་ཏེ། 

དཔེར་ན་སྐྱབས་འགྲོའི་སྐབས་ནང་པ་དང་ཕྱི་པའི་སྟོན་པའི་ཁྱད་པར་ལ་བསམས་ནས་གང་ནི་བསླུབ་མེད་པའི་སྐྱབས་ཡིན་སྙམ་དུ་དཔྱད་པ་ན། སྟོན་པ་སངས་རྒྱས་ཉག་གཅིག་བསླུ་བ་མེད་པའི་སྐྱབས་སུ་ངེས་ཤིང་། དེས་བསྟན་པའི་ཆོས་དང་། ཆོས་དེ་ཚུལ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པའི་དགེ་འདུན་རྣམས་ཀྱང་བསླུ་བ་མེད་པའི་སྐྱབས་སུ་ཚད་མས་ངེས་ནས་གཏན་གྱི་སྐྱབས་སུ་མོས་པ་བརྟན་པོ་རྙེད་པ་ན་མུ་སྟེགས་སོགས་ཀྱིས་ཁ་དྲང་[注]མི་ཐུབ་པར་ནང་པ་སངས་རྒྱས་པའི་གྲངས་སུ་ཆུད་ཅིང་། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་དཀར་ཆོས་ཐམས་ཅད་འཕེལ་བ་ལྟ་བུའོ། ། 

在此以〔集論〕所說的「具有不被改變的作用」來說明〔勝解〕的特殊作用，意思是當對自己已確定之事獲得堅定的勝解時，其他人無法將其從那個〔勝解〕改變到其他〔想法〕[注]。

例如歸依當時，思惟內道及外道導師的差別之後，內心觀察「哪一個才是無欺誑的歸依處？」之時，確定唯獨本師佛世尊是無欺誑，而且以量決定〔本師世尊〕他所開示的法及〔依〕彼法如理修行的僧眾們，也都是無欺誑的歸依處後，當〔對於三寶是〕究竟的歸依處獲得堅定的勝解時，，不會被外道們牽著走（牽引）¹⁶⁶，而進入內道佛教徒之列，並且依此〔勝解〕而增長一切白法。

དེ་ཡང་སྤྱོད་འཇུག་ལས། 

དགེ་བའི་ཕྱོགས་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱི།། རྩ་བ་མོས་པར་ཐུབ་པས་གསུངས། ། 

དེའི་ཡང་རྩ་བ་རྟག་ཏུ་ནི།། རྣམ་སྨིན་འབྲས་བུ་བསྒོམས་པས་སོ། ། 

ཞེས་སོགས་གསུངས་པ་ལྟང་རོ། །

又如《入行論》〔第七品第四十偈〕說：

「一切善法之本源，即能仁所說勝解。

勝解根本又在於，恆常觀修異熟果。」[注]

གསུམ་པ་དྲན་པའི་ངོ་བོ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་ལས། 

དྲན་པ་གང་ཞེ་ན། འདྲིས་པའི་དངོས་པོ་ལ་སེམས་ཀྱི་བརྗེད་པ་མེད་པ་སྟེ། རྣམ་པར་མི་【S, p. 36 / SB, f. 14aL4】གཡིང་བའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཁྱད་ཆོས་གསུམ་ལྡན་གྱི་རིག་པ་ཞིག་གོ །

第三、念的性質，如《阿毘達磨集論》中說： 

「何謂念？對〔因串習而〕熟悉的事物〔於〕心不忘者【S, p. 36 / SB, f. 14aL4】，並且具有不散亂的作用。」[注]

〔是〕一個具有三種特性的認知。

ཁྱད་ཆོས་གསུམ་ནི། ཡུལ་གྱི་ཁྱད་པར་འདྲིས་པའི་དངོས་པོ། རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་ཡུལ་དེ་ལ་དམིགས་ནས་བརྗེད་པ་མེད་པ། བྱེད་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བར་བྱེད་པའོ། །

དེ་ཡང་སྔར་མ་འདྲིས་པ་ལ་དྲན་པ་མི་སྐྱེ་བས་ཡུལ་གྱི་ཁྱད་པར་ལ་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། སྔར་འདྲིས་ཀྱང་ད་ལྟ་བློ་ཡུལ་དུ་མ་ཤར་ན་དྲན་པར་མི་འགྱུར་བས་སེམས་ཀྱི་བརྗེད་པ་མེད་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། དྲན་པ་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་གནས་གོང་འཕེལ་དུ་འགྱུར་བས་བྱེད་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་མི་གཡེང་བའི་ལས་ཅན་ནོ། ། ཞེས་གསུངས་སོ། །

〔念的〕三種特性是：〔一、〕對境的特性是熟悉的事物，〔二、〕行相的特性是緣取該境之後不忘失，〔三、〕作用的特性是令〔心〕不散亂。

此外，對於先前不熟悉者，不會生起憶念，因此關於境的特徵，〔《集論》〕說「熟悉的事物」[注]。若雖然以前曾經熟悉，但是若未顯於現在的心境中，則將不會形成憶念，因此〔《集論》〕說為「於心不忘者」。依於具殊勝憶念之後，住心[注]將增上，因此關於作用的特徵〔《集論》〕說為「具有〔作為〕不散亂的作用」。

དྲན་པ་ཁྱད་ཆོས་གསུམ་ལྡན་གྱི་ཚུལ་འདི་ནི་མདོ་སྔགས་གཉིས་ཀའི་སྐབས་སུ་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེ་བ་ཞིག་སྟེ། མགོན་པོ་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱིས། 

དབང་ཕྱུག་ལུས་གཏོགས་[注]དྲན་པ་བདེར་གཤེགས་ཀྱིས། བགྲོད་པ་གཅིག་པའི་ལམ་[注]དུ་ཉེ་བར་བསྟན། །

དེ་ནི་བསྒྲིམས་ནས་མངོན་པར་བསྲུང་བགྱི་སྟེ། ། དྲན་པ་ཉམས་པས་ཆོས་ཀུན་འཇིགས་པར་འགྱུར། །

ཞེས་དང་། སྤྱོད་འཇུག་ལས།

ཐོས་ལྡན་དད་པ་ཅན་དང་ནི། ། བརྩོན་པ་ལྷུར་ལེན་དུ་མ་ཡང་། །

ཤེས་བཞིན་མེད་པའི་སྐྱོན་ཆགས་པས། ། ལྟུང་བའི་རྙོག་དང་བཅས་པར་འགྱུར། །

ཤེས་བཞིན་མེད་པའི་ཆོམ་རྐུན་དག ། དྲན་པ་ཉམས་པའི་རྗེས་འབྲང་བས། །

བསོད་ནམས་དག་ནི་ཉེར་བསགས་ཀྱང་། ། རྐུན་པོས་ཕྲོགས་བཞིན་ངན་འགྲོར་འགྲོ །

ཉོན་མོངས་ཆོམ་རྐུན་ཚོགས་འདི་ནི། ། གླགས་སྐབས་འཚོལ་བར་བྱེད་པ་སྟེ། །

གླགས་རྙེད་གྱུར་ནས་དགེ་འཕྲོག་ཅིང་། ། བདེ་འགྲོའི་སྲོག་ཀྱང་འཇོམས་པར་བྱེད། ། 

དེ་བས་དྲན་པ་ཡིད་སྒོ་ནས། ། གུད་དུ་ནམ་ཡང་མི་གཏང་[注]ངོ། །

སོང་ནའང་ངན་སོང་གནོད་པ་དག ། དྲན་པར་བྱས་ཏེ་ཉེ་བར་གཞག[注] །

བླ་མ་དང་ནི་འགྲོགས་པ་ལས། ། མཁན་པོས་རྗེས་སུ་བསྟན་པ་དང་། །

འཇིགས་པས་སྐལ་ལྡན་གུས་བྱེད་ལ། ། དྲན་པ་བདེ་བླག་ཉིད་དུ་སྐྱེ། ། ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་། །

念具有三種特性的這個道理，在經咒二品當中〔均〕是極至關重要的，怙主龍樹〔於《親友書》第54偈〕說： 

「大王憶念與身相繫屬，善逝說為唯一共行道，

應致力於此並善守護，喪失憶念將損一切法。」[注]

以及，如《入行論》〔〈第五品護正知〉第26-31偈〕說：

「縱使多聞與具信，屢屢努力勤精進，

然因非正知過患，將為墮罪所染污。

此非正知諸盜賊，隨入於念退失時，                          

雖昔己積諸福德，但遭劫奪墮惡趣。

此般煩惱盜賊眾，恆常趁隙覓時機，

有機可趁則奪善，亦將摧毀善趣命。

是故恆應由意門，不令憶念趨他方，

離則念諸惡趣害，當令憶念正安住。

常從上師為助伴，或隨堪布聞開示，

畏陸恭謹有緣者，將能順利生正念。」[注]

ས་ལམ་གྱི་ཡོན་ཏན་【S, p. 37 / SB, f. 14bL6】ཐམས་ཅད་གོང་འཕེལ་དུ་འགྱུར་བ་དྲན་ཤེས་གཉིས་ལ་རག་ལས་ཤིང་། མདོ་སྔགས་ཀྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གང་སྒྲུབ་ཐམས་ཅད་དྲན་པ་ཁྱད་པར་ཅན་འདིའི་མཐུ་ལས་སྒྲུབ་དགོས་པས་སྙིང་ནས་ཉམས་ལེན་བྱེད་པར་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ནི་དྲན་པ་བསྟེན་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེལོ། ། དེ་ལྟར་ཡང་སྤྱོད་འཇུག་ལས། 

བདག་གི་རྙེད་དང་བཀུར་སྟི་དང་། ། ལུས་དང་འཚོ་བ་མེད་བླ་ཞིང་། ། 

དགེ་བ་གཞན་ཡང་ཉམས་བླ་ཡི། ། སེམས་ནི་ནམ་ཡང་ཉམས་མི་བྱ། ། 

སེམས་བསྲུང་འདོད་པ་རྣམས་ལ་ནི། ། དྲན་པ་དང་ནི་ཤེས་བཞིན་དག ། 

སྲོག་ལ་བབ་ཀྱང་སྲུངས་ཤིག་ཅེས། ། བདག་ནི་དེ་ལྟར་ཐལ་མོ་སྦྱོར། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

一切地道功德増長【S, p. 37 / SB, f. 14bL6】有賴於正念、正知二者，而且一切所成就的顯密的三摩地，均必需由此殊勝憶念之力來成就，所以對於諸真心欲實修者，此依止正念之理本身是非常重要的！《入行論》〔〈第五品護正知〉第22-23偈〕又如是說：

「寧失利養及恭敬，乃至身命亦可捨，

亦寧失壞餘善法，唯此勝心勿失壞。

諸欲守護心者前，我今合掌虔誠請，

願於正念及正知，勵力常時勤護守。」[注]

བཞི་པ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ངོ་བོ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་ལས།

ཏིང་ངེ་འཛི་ན་གང་ཞེ་ན། བཏགས་པ[注]འི་དངོས་པོ་ལ་སེམས་རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་དེ། ཤེས་པ[注]འི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་དམིགས་ནས་རྒྱུན་ལྡན་དུ་འཇོག་པའི་སེམས་རྩེ་གཅིག་པའོ། ། 

第四、三摩地的性質，如《阿毘達磨集論》中說： 

「何謂三摩地？令心專注於所繫事物者，並且具有作為智之所依的作用。」[注]

〔是令心〕緣取所觀之事物並持續安住其上之心一境性者。

ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཡུལ་གྱི་ཁྱད་པར་ལ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། ཏིང་ངེ་འཛིན་སྒོམ་པའི་ཚེ་བློས་བཏགས་པའི་དམིགས་པ་ལ་སེམས་འཛིན་པ་ཡིན་པས་བཏགས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །

關於三摩地的殊勝對境，〔《集論》〕說為「所繫之事物」，是指修習三摩地之時，因為持心於所繫的所緣，故說為「所繫」。

དེ་ཡང་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དམིགས་པ་ལ་རྣམ་གྲངས་མང་དུ་སྣང་ཡང་བསྡུ་ན་བཞིར་གསུངས་ཏེ། སྤྱོད་པ་རྣམ་སྦྱོང་གི་དམིགས་པ། ཉོན་མོངས་རྣམ་སྦྱོང་གི་དམིགས་པ། ཁྱབ་པའི་དམིགས་པ། མཁས་པའི་དམིགས་པའོ། ། མཁས་པའི་དམིགས་པ་ལ་ ཡང་། ཕུང་པོ་ལ་དམིགས་པ། ཁམས་ལ་དམིགས་པ། སྐྱེ་མཆེད་ལ་དམིགས་པ། རྟེན་འབྲེལ་ལ་དམིགས་པ་སོགས་མཐའ་ཡས་པར་གསུངས་སོ། །

此外，於三摩地的所緣，雖然顯現眾多品類，若略攝為四：淨行所緣、淨惑所緣、遍滿所緣、善巧所緣。[注]而關於善巧所緣，又說為蘊〔善巧〕所緣、界〔善巧〕所緣、處〔善巧〕所緣、緣起〔善巧〕所緣等無邊〔所緣〕[注]。

ཚུལ་འདིས་ནི་དེང་སང་རྒྱལ་བའི་གསུང་རབ་ཀྱི་བརྡ་ཆད་ལས་འགལ་བ་འགའ་ཞིག་མིག་ཤེས་ལ་སྣང་བའི་གཟུགས་ལ་དམིགས་ནས་ཧར་སྒོམ་[注]བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་ངང་ཚུལ་གསལ་བར་བསྟན་སྣང་སྟེ། ཏིང་ངེ་འཛིན་དབང་ཤེས་ལ་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་གྱི། ཡིད་ཤེས་ཁོ་ན་ལ་སྐྱེ་བ་དང་། དེའི་དམིགས་པ་ཡང་དབང་【S, p. 38 / SB, f. 15bL2】ཤེས་ལ་སྣང་བའི་གཟུགས་མ་ཡིན་གྱི། བློས་བཏགས་ཡིད་ཡུལ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་འཕགས་པ་ཐོགས་མེད་ཀྱིས་གསལ་བར་གསུངས་པ་འདིའོ། ། 

འོ་ན་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཡུལ་དེ་ལ་ངེས་པར་ཡུལ་ཡང་དག་པ་ཞིག་དགོས་སམ་སྙམ་ན།    དེ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ཡུལ་ཡང་དག་པ་དང་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གང་ཡིན་ཡང་ནང་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཡང་དང་ཡང་དུ་གོམས་པར་བྱས་ན་ཡུལ་དེ་ལ་གསལ་སྣང་དང་མི་རྟོག་པ་འབྱུང་སྟེ། རྣམ་འགྲེལ་ལས། 

དེ་ཕྱིར་ཡང་དག་ཡང་དག་མིན། ། གང་གང་ཤིན་ཏུ་གོམས་གྱུར་པ། །

གོམས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ན། ། དེ་གསལ་མི་རྟོག་བློ་འབྲས་ཅན། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ། 

就這個〔三摩地的特性與所緣〕道理而言，現今出現某些與勝者佛經術語相違的人，顯然是說「緣取眼識中所顯現的色之後，目覩而修的方式」，然而三摩地並非在根【S, p. 38 / SB, f. 15bL2】識中生起，而是唯於意識中生起[注]，以及它的所緣亦非於根識中所顯現的色，而是聖無著清楚地說明的「心識所繫境唯是意識所現境」[注]。

若〔有人〕心想：「那麼，在三摩地的那個對境必定是真實的事物嗎？」答：並非如此，境當中無論真實與顛倒，若於內作意、數數串習，則於彼境將生起明了及無分別，即《釋量論》所說：

「是故真實非真實，無論於何者善串習，

一旦串習圓滿時，其果即明無別想。」[注]

ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བྱེད་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་ཤེས་པའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ཞེས་གསུངས་པ་ན། ནང་དུ་སེམས་མཉམ་པར་བཞག་པའི་ཞི་གནས་ལ་བརྟེན་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་དཔྱད་པ་བྱས་པའི་མཐུས་ཇི་ལྟ་བ་དང་ཇི་སྙེད་པ་ལ་དམིགས་པའི་ལྷག་མཐོང་འགྲུབ་པའི་དོན་ཏེ། སྤྱོད་འཇུག་ལས། 

ཞི་གནས་རབ་ཏུ་ལྡན་པའི་ལྷག་མཐོང་གིས། ། ཉོན་མོངས་རྣམ་པར་འཇོམས་པར་ཤེས་བྱས་ནས། །

ཐོག་མར་ཞི་གནས་བཙལ་བྱ་དེ་ཡང་ནི། འཇིག་རྟེན་ཆགས་པ་མེད་[注]ལ་མངོན་དགས་འགྲུབ། །

ཅེས་དང་། འདུལ་བ་ལུང་ལས་ཀྱང་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་བརྟེན་ནས་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་བརྟེན་ནས་ཤེས་རབ་ཀྱི་བསླབ་པ་སྐྱེ་བའི་ཚུལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ། དེ་ལྟར་ན་གཞུང་ཆེན་མོ་འདི་དག་ནི་སྙིང་ནས་ཐར་པ་ འདོད་པ་རྣམས་ཀྱིས་མན་ངག་གི་མཆོག་ཏུ་གཟུང་བར་བྱ་འོ། ། 

關於三摩地的作用特徵，〔《集論》〕說為「具有作為智之所依的作用」意思是：依於內心平等安置的奢摩他（止）之後，透過思擇慧觀察之力，將成就緣取〔勝義〕如所有性與〔世俗〕盡所有性的毘缽舍那（觀），也就是《入行論》〔〈第八品靜慮〉第4偈〕所說：

「寂止完全具足之勝觀，以彼方能除滅諸煩惱，

了知此理首應求寂止，彼（止）復不貪世間由喜成。」[注]

以及《律藏》中也一再地宣說依戒而有定，依定而生慧的〔受持〕學處之道理[注]。因此，由衷想要解脫者應該將這些份量龐大經論視為最殊勝的口訣。

ལྔ་པ་ཤེས་རབ་ཀྱི་ངོ་བོ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས། 

ཤེས་རབ་གང་ཞེ་ན། བརྟག་པ་[注]ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རབ་ཏུ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་སྟེ། སོམ་ཉི་བཟློག་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། བརྟག་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱོན་དང་ཡོན་ཏན་སོ་སོར་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་རིག་པའོ། །

第五、慧的性質，如《阿毘達磨集論》中說： 

「何謂慧？於所思惟之事，分辨諸法，並且具有遣除二心（疑惑）的作用。」[注]

〔是〕個別詳細分辨所思惟之事的過失與功德的認知〔的心所〕。

ཤེས་རབ་ཀྱིས་བརྟག་པར་བྱ་བའི་ཡུལ་ནི། དགེ་བ་དང་། མི་དགེ་བ་དང་།【S, p. 39 / SB, ff. 16aL4】 ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་གསུམ་སྟེ། དི་དག་གི་སྐྱོན་དང་ཡོན་ཏན་སོ་སོར་རྣམ་པར་འབྱེད་པར་བྱེད་པའོ། ། སྐྱོན་ཡོན་སོ་སོར་འབྱེད་པའི་རིགས་པའི་ཚུལ་བཞི་ཡོད་དེ། བྱ་བ་བྱེད་པའི་རིགས་པ། བལྟོས་པའི་རིགས་པ། འཐད་པས་སྒྲུབ་པའི་རིགས་པ། ཆོས་ཉིད་ཀྱི་རིགས་པའོ། ། རིགས་པ་བཞི་པོ་དེས་དཔྱད་ནས་ངེས་པ་རྙེད་པ་ན་ཐེ་ཚོམ་ཟློག་པར་འགྱུར་བས། འདིའི་བྱེད་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་སོམ་ཉི་བཟློག་པའི་ལས་ཅན་ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་འདི་དག་ལ་དགོངས་ནས་རྗེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས། 

བསམ་བྱའི་གནས་ལ་བསམས་ལས་བྱུང་བ་ཡི། ། རྣམ་དཔྱོད་བློ་ཡིས་ཐེ་ཚོམ་ཆོད་པར་ཤོག །

ཅེས་གསུངས་སོ། །

慧所思惟之境有善、不善及【S, p. 39 / SB, ff. 16aL4】無記三類，而且〔它〕能個別詳細分辨這些〔境〕的功德和過失。將功過個別分辨的道理有四，亦即作用道理、觀待道理、證成道理及法爾道理[注]。以此四種道理觀察〔境的功過〕當獲得確定

時，將遣除疑惑，因此關於這個〔慧〕的特殊作用，〔《集論》〕說為「具有遣除二心（疑惑）的作用」，若思惟此中的意義，至尊一切智者（宗喀巴大師）〔於

〈初中後善祈願文〉〕說：

「於所聞義願以四道理，不分晝夜如理善思惟，

於所思處願以思所成，詳細辨析慧力斷猶疑。」[注]

འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་བྱུང་ལྔ་པོ་འདི་ལ་ཡུལ་ངེས་ཞེས་བརྗོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི། སེམས་བྱུང་འདི་དག་གིས་ཡུལ་གྱི་ཁྱད་པར་རེ་བཟུང་ནས་འཛིན་པར་བྱེད་པས་ན་ཡུལ་སོ་སོར་ངེས་བ་ཞེས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །

〔以上〕，對此欲等五心所說為「別境」（確定對境）的理由，是說這些心所能在理解境的特性之後加以執取，因此是「個別地確定對境者」。

དགེ་བ་བཅུ་གཅིག

གསུམ་པ་དགེ་བ་བཅུ་གཅིག་ནི། དད་པ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ། ཁྲེལ་ཡོད་བ། མ་ཆགས་པ། ཞེ་སྡང་མེད་པ། གཏི་མུག་མེད་པ། བརྩོན་འགྲུས། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ། བག་པོད་པ། བཏང་སྙོམས། རྣམ་པར་མི་འཚེ་བ་རྣམས་སོ། །

十一善法

第三、十一善法為信、慚、愧、無貪、無瞋、無癡、精進、輕安、不放逸、捨及不害。[注]

དང་པོ་དད་པའི་ངོ་བོ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས། 

དད་པ་གང་ཞེ་ན། ཡོད་པ་ཉིད་དང་། ཡོན་ཏན་ཅན་དང་། ནུས་པ་རྣམས་ལ་མངོན་པར་ཡིད་ཆེས་པ་དང་། དང་བ་དང་། འདོད་པ་སྟེ། འདུན་པའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཡིད་ཆེས་དང་། དང་བ་དང་། འདོད་པ་གང་རུང་གི་རྣམ་པ་ཅན་མ་དད་པའི་དངོས་ཀྱི་གཉེན་པོ་བྱེད་པའི་རིག་པ་ཞིག་གོ །

第一、信的性質，如《阿毘達磨集論》中說： 

「何謂信？〔是〕於存在的現象、具功德者與能力起深信解、清淨〔信〕及欲求，並且具有作為欲心所所依的作用。」[注]

〔信〕是具有信解、清淨與欲求任何一個行相，〔並且是〕能作為直接對治不信的一個認知〔的心所〕。

དང་པོ་དེ་ལ་དབྱེ་ན་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། དང་བའི་དད་པ། ཡིད་ཆེས་ཀྱི་དད་པ།【S, p. 40 / SB, f. 16bL6】མངོན་འདོད་ཀྱི་དད་པ་རྣམས་སོ། །

首先，若對其分類〔則〕有三種：清淨信、信解信【S, p. 40 / SB, f. 16bL6】、欲求信。[注] 

དང་པོ་དང་བའི་དད་པ་ནི། དཀོན་མཆོག་གསུམ་སོགས་ཡོན་ཏན་ཅན་གྱི་ཡོན་ཏན་མཐོང་བས་སེམས་དང་བའོ། ། འདི་ལ་ དང་བ་ཞེས་བརྗོད་པ་ནི། དཔེར་ན་ཆུ་དྭངས་བྱེད་ཀྱི་ནོར་བུ་ཆུ་རྙོག་པ་ཅན་གྱི་ནང་དུ་བཅུག་ན་དེ་མ་ཐག་ཆུའི་རྙོག་པ་དྭངས་བར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ་དད་པ་འདི་རྒྱུད་ལ་སྐྱེས་ན་སེམས་ཀྱི་རྙོག་པ་དྭངས་ནས་རྟོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་རྒྱུད་ལ་སྐྱེ་རུང་དུ་འགྱུར་བའོ། ། 

第一、清淨信，因為看見具有三寶等功德者的功德，所以心清淨。此中所謂「清淨」是例如：若在濁水中放入令水清澈的珍寶，濁水立即成為清澈般，若在相續中生起此信，心的混濁清澈之後，一切證悟的功德將可以於相續中生起。

གཉིས་པ་ཡིད་ཆེས་ཀྱི་དད་པ་ནི། རྒྱལ་བས་གསུངས་པའི་རྟེན་འབྲེལ་ལས་དང་འབྲས་བུའི་ཚུལ་སོགས་ལ་བསམས་ནས་ཡིད་ཆེས་རྙེད་པའོ། ། 

第二、信解信，是思惟勝者〔佛〕所說緣起業果的道理等之後所獲得的確信。

གསུམ་པ་མངོན་འདོད་ཀྱི་དད་པ་ནི། བདེན་པ་བཞིའི་ཚུལ་ལ་བསམས་ནས་སྡུག་ཀུན་གཉིས་སྤང་བྱ་དང་། འགོག་ལམ་གཉིས་ཐོབ་བྱར་ངེས་གིང་། ཚུལ་བཞིན་འབད་ན་ཐོབ་ནུས་པར་ཤེས་ནས་ངེས་པར་ཐོབ་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་དད་པ་ལྟ་བུའོ། །

第三、欲求信，思惟四聖諦的道理之後，確定苦、集二〔諦〕為應斷及確定滅、道二〔諦〕為應證，並且瞭知若如理勵力則能證得之後，心裡想著像是「一定要證得」的信念。

འདིར་དད་པ་གསུམ་གྱི་མཚན་གཞི་ཙམ་རེ་ངོས་ཟིན་པ་ཡིན་གྱི་མཐའ་དག་འདིར་ཟད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། ད་ལྟ་འཇིག་རྟེན་ན་དགའ་བ་དང་དད་པ་གཉིས་གཅིག་ལྟ་བུར་སྨྲ་སྟེ། ཆང་ལ་དགའ་བ་ལ་ཆང་ལ་དད་པ་ཞེས་བརྗོད་མོད། དགའ་བ་དང་དད་པ་གཉིས་གཅིག་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དད་པ་ནི་སེམས་བྱུང་དགེ་བའི་ངོ་བོ་ཡིན་ལ། དགའ་བ་ལ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆ་གཉིས་ཀ་ཡོད་དོ། ། དེ་ཡང་ཞིབ་ཏུ་བཤད་ན་བཞི་ཡོད་དེ། དགའ་བ་ཡིན་ལ་དད་པ་མ་ཡིན་པ་དང་། དད་པ་ཡིན་ལ་དགའ་ བ་མ་ཡིན་པ་དང་། གཉིས་ཀ་ཡིན་པ་དང་། གཉིས་ཀ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་སོ། །

在此只是辨識三信的個別事例，但是此處無法窮盡一切，如世間中將愛與信二者說為似乎是同一個，也就是雖然將愛酒說為「信酒」，但是愛和信二者並非相同，信的體性是善心所，愛則有善與不善二部分。再者，若詳細解釋有四種情況：是愛不是信、是信不是愛、二者皆是與二者皆非。[注]

དང་པོ་དགའ་བ་ཡིན་ལ་དད་པ་མ་ཡིན་པ་ནི། རང་གི་བུ་དང་ཆུང་མ་སོགས་ལ་དགའ་བ་དང་། ཆང་དང་ཕྱི་དྲོའི་ཁ་ཟས་སོགས་ཉེས་པའི་གནས་ལ་དགའ་བ་ལྟ་བུའོ། །

གཉིས་པ་དད་པ་ཡིན་ལ་དགའ་བ་མ་ཡིན་པ་ནི། སྡུག་བསྔལ་འཁོར་བའི་ཉེས་དམིགས་ལ་གཏིང་ནས་འཇིགས་ཤིང་ཡིད་ཆེས་པའི་དད་པ་ལྟ་བུའོ། །

དགའ་དད་གཉིས་ཀ་ཡིན་པ་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་དཀར་པོའི་ལས་འབྲས་ཀྱི་【S, p. 41 / SB, f. 17bL2】ཕན་ཡོན་བསམས་པས་གཏིང་ནས་ཡིད་ཆེས་ཤིང་དགའ་བའི་དད་བ་ལྟ་བུའོ། །

གཉིས་ཀ་མ་ཡིན་པ་ནི་ཁོང་ཁྲོ་དང་སྡུག་བསྔལ་སོགས་སོ།།

第一、是愛不是信，例如，喜愛自己的妻兒等，以及喜愛酒或點心等過失來源。[注]

第二、是信不是愛，是如從內心深處怖畏輪迴苦的過患後而確信的信。

〔第三〕、愛信二者皆是，是如從內心深處【S, p. 41 / SB, f. 17bL2】思惟善知識的功德與白色業果[注]的利益功德之後，至心確信並且愛樂的信。 

〔第四〕、二者皆非，是瞋恚和痛苦等。

འོ་ན་དགའ་བ་དང་གུས་པ་གཉིས་གཅིག་གམ་མི་གཅིག་སྙམ་ན། དེ་ཡང་འཇིག་རྟེན་ན་གཅིག་པ་ལྟ་བུར་གླེང་མོད། དོན་ལ་གཅིག་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་ལ་དགའ་བ་དད་པ་ཡིན་ལ། བཤེས་གཉེན་ལ་གུས་པ་ནི་དེའི་དྲིན་བསམས་ ནས་ངོ་ཚ་ཤེས་ཤིང་གཅེས་སྤྲས་སུ་བྱེད་པ་ཡིན་པས་རྒྱུད་ལ་སྐྱེ་བ་ན་སེམས་བྱུང་སོ་སོ་ཡིན་ནོ། །

若想：「那麼，愛與敬二者是一樣或不一樣？」[注]又彼〔二〕於世間中說起來似乎是相同，但實際上是不一樣的；對於善知識〔的〕愛是信，然而對於善知識的敬是思惟他的恩澤之後知慚[注]而且珍惜，因此在相續中生起之時，〔愛與敬〕是個別的心所。 

ཚུལ་འདི་དག་ནི་གཞུང་ཆེན་མོ་ནས་འབྱུང་བ་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཞིབ་ཏུ་དཔྱད་དེ་བློ་ཁ་ནང་དུ་ལོག་ནས་རྒྱུད་ལ་སྐྱེ་ཚུལ་ཞིབ་ཏུ་བརྟགས་ན་ཤེས་པར་འགྱུར་གྱི། ཚིག་ཙམ་གྱིས་ཤེས་པར་ནུས་པ་མ་ཡིན་ནོ། ། དོན་འདི་དག་ལ་དགོངས་ནས་རྗེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་སྙིང་ནས་ཉམས་ལེན་བྱེད་པ་ལ་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་མཁས་པ་ལ་བརྟེན་ཏེ་གསུང་རབ་ཀྱི་དོན་ལ་མང་དུ་ཐོས་པ་དགོས་སོ་ཞེས་ཡང་དང་ཡང་དུ་བཀའ་སྩལ་བ་ཡིན་གྱི། དེང་སང་གི་སྐྱེ་བོ་བླུན་པོ་བློ་གྲོས་ཀྱི་ནོར་གྱིས་དབུལ་ཞིང་བསོད་ནམས་དམན་པ་དག་ལ་ནི་གཞུང་ལུགས་ཆེན་མོ་འདི་དག་གི་གཏམ་བཤད་ན་དུག་སྦྲུལ་གྱིས་གླ་རྩིའི་དྲི་ཚོར་བ་དང་། བྱིས་པ་ཆུང་ངུས་མཚོའི་ཀློང་འཁོར་མཐོང་བ་ལྟར་འཇིགས་ཤིང་སྐྲག་ནས་སླར་ཡང་དེ་ལས་རྒྱང་རིང་དུ་བྱོལ་བར་འགྱུར་ལ། འཕགས་ཡུལ་གྱི་མཁས་གྲུབ་ཆེན་པོ་འདི་རྣམས་ཀྱི་གསུང་ལ་གདམས་པའི་མཐིལ་དུ་མཐོང་བ་ཉིན་མོའི་སྐར་མ་ལྟར་སྣང་ངོ་། །

這些道理，應如同大經論所說般，透過思擇慧仔細分析，若心返向內之後仔細觀察〔信心所〕在相續中生起的道理，則將會明瞭，而非單單透過語詞就能夠了解。思惟了這些涵義之後，至尊一切智者（宗喀巴大師）一再地賜予教誡說：「在全心全意進行實修方面，應依止善巧的善知識，多聞佛語之妙義。」然而，若為當代那些智慧之財匱乏而且福德低劣的愚昧士夫講解這些大部頭經論中的議論，則〔他們〕將會〔像〕毒蛇感受到麝香的氣味[注]〔而逃離〕，以及就像小孩童看見海的漩渦般覺得恐懼害怕後，遠遠地逃離它，〔能將〕這些聖地〔印度〕大成就者的教說看成教授的精要者，幾乎如同白晝的星辰般〔稀少〕[注]。

འདིར་དད་པའི་བྱེད་ལས་ལ་འདུན་པའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། གོང་དུ་བཤད་པ་ལྟར་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱུ་བརྩོན་འགྲུས་དང་། བརྩོན་འགྲུས་སྐྱེ་བ་ལ་དོན་གཉེར་གྱི་འདུན་པ་དགོས་ཤིང་། འདུན་པ་སྐྱེ་བ་ལ་ཡོན་ཏན་མཐོང་ཞིང་ཡིད་ཆེས་པའི་དད་པ་དགོས་པས་དད་པ་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཞིར་གསུང་རབ་དགོངས་འགྲེལ་དང་ བཅས་པ་ནས་ལན་ཅིག་མིན་པར་བསྔགས་པ་ཡིན་ནོ། ། 

此處，信的作用當中，〔《集論》〕所說：「具有作為欲心所所依的作用」，如上所述，一切功德之因是精進，而生起精進需要希求的欲心所，而且因生起欲〔心所〕需要看見功德與信解信[注]，因此佛經及密意釋不止一次地讚揚：信是一切功德的基礎[注]。

དེ་ལྟར་ཡང་དཀོན་མཆོག་ཏ་ལ་ལའི་གཟུངས་ལས[注]།【S, p. 42 / SB, f. 18aL4】

དད་པ་སྔོན་འགྲོ་[注]མ་ལྟར་སྐྱེད་པ་སྟེ། ། ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་སྲུང་ཞིང་འཕེལ་བར་བྱེད། །

དོགས་པ་སེལ་ཞིང་[注]ཆུ་བོ་རྣམས་ལས་སྒྲོལ། ། དད་པ་བདེ་ལེགས་གྲོང་ཁྱེར་མཚོན་བྱེད་ཡིན། །

དད་པ་རྙོག་པ་མེད་ཅིང་སེམས་དང་བྱེད། ། ང་རྒྱལ་སྤོང་ཞིང་གུས་པའི་རྩ་བ་ཡིན། །

དད་པ་ནོར་དང་གཏེར་དང་[注]རྐང་པའི་མཆོག ། ལག་པ་བཞིན་དུ་དགེ་སྡུད་རྩ་བ་ཡིན། །

ཞེས་དང་།

如是，又《聖寶燈陀羅尼大乘經》說：【S, p. 42 / SB, f. 18aL4】 

「信為前行如母般能生，守護一切功德令增長，

驅除疑慮度脫諸瀑流，信能顯示安樂善妙城，

信無垢穢能令心明淨，斷捨傲慢且是恭敬本，

信為最勝財物寶藏足，猶如手為聚善之根本。」[注]

以及

ཆོས་བཅུ་བ་ལས་ཀྱང་།

གང་གིས་[注]འདྲེན་པ་ངེས་འབྱུང་ལ། ། དད་པ་ཐེག་པའི་མཆོག་ཡིན་ཏེ། །[注]

དེ་ཕྱིར་བློ་དང་ལྡན་པའི་མིས། ། དད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་བསྟེན།[注]

མ་དད་པ་ཡི་མི་དག་ལ། ། དཀར་པོའི་ཆོས་[注]རྣམས་མི་སྐྱེ་སྟེ། །[注]

ས་བོན་མེ་ཡིས་ཚིག་པ་ལ། །[注] མྱུ་གུ་སྔོན་པོ་ཇི་བཞིན་ནོ། །

ཞེས་དཀར་ཆོས་ཐམས་ཅད་དད་པའི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བར་གསུངས་ཤིང་། བསླབ་བཏུས་ལས་ཀྱང་། དད་པའི་རྩ་བ་བརྟན་ [注]བྱས་ལ། ། ཞེས་དད་པ་ལམ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བར་གསུངས་ཤིང་། བདག་ཉིད་ཆེན་པོ་མགོན་པོ་གླུ་སྒྲུབ་ཀྱིས་ཀྱང་དད་བ་ལམ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཞིར་ནན་ཏན་དུ་གསུངས་སོ། ། དོན་འདི་དག་ལ་དགོངས་ནས་རྗེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་བྱང་ཆུབ་ལམ་གྱི་རིམ་པའི་ས་བཅད་དུ་ཡང་རྩ་བ་དད་པ་སྦྱང་བ་[注]ཞེས་བྱ་བ་དང་། བདེ་ལེགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བ་ཡིད་ཆེས་ཀྱི་དད་པ་[注]ཞེས་གསུངས་སོ། །

《十法經》也說： 

「由何決定生導師，信為最殊勝車乘，

因此具有智慧者，應隨信行並依止，

於諸一切不信者，諸白淨法皆不生， 

猶如種子為火焦，如何能生青苗芽？」[注]

〔是〕說一切白法隨信而行；而〔寂天菩薩於〕《學處要集》[注]亦說：「令信根堅固」[注]，是說信為一切道的根本；而且偉大導師怙主龍樹也鄭重地說，「信為一切道的基礎」。思惟這些涵義之後，至尊一切智者（宗喀巴大師）在《菩提道次第》的科判也有「修信為根本」，以及「一切善樂所有根本乃信解信」。

གཉིས་པ་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས། 

ངོ་ཚ་ཤེས་པ་གང་ཞེ་ན། བདག་ཉིད་ལས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ལ་འཛེམ་པ་སྟེ། ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་ལེགས་པར་སྡོམ་པའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། རང་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ལ་འཛེམ་པའོ། །

第二、知慚，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂知慚？由於〔考慮到〕自己本身而對罪惡羞恥，並且具有作為善於約束罪行之所依的作用。」[注]

〔是〕以自己〔知慚〕作為因之後，對罪惡羞恥。

གསུམ་པ་ཁྲེལ་ཡོད་པ་ནི། མངན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས།

ཁྲེལ་ཡོད་པ་གང་ཞེ་ན། གཞན་ལས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ལ་འཛེམ་པ་སྟེ། དེ་ཉེད་ཀྱི་ལས་ཅན་ནོ། 

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། གཞན་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ནས་ཉེས་སྤྱོད་ལ་འཛེམ་པའོ། །

第三、有愧，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂有愧？由於〔考慮到〕他人而對罪惡羞恥，並且具有〔與知慚相同〕那樣的作用。」[注]

〔是〕以〔有愧於〕他人作為因之後，對罪惡羞恥。

ངོ་ཚ་དང་ཁྲེབ་ཡོད་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི་གཉིས་ཀ་ཉེས་སྤྱོད་ལ་འཛེམ་པར་འདྲ་【S, p. 43 / SB, ff. 18bL6】ཡང། ངོ་ཚ་ནི་ཉེས་སྤྱོད་ལ་འཇུག་ཏུ་ཉེ་བ་ན་འདི་ནི་བདག་གི་བྱ་བའི་ཆ་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་ནས་འཛེམ་པ་དང་། ཁྲེའ་ཡད་ནི་ཉེས་པ་ལ་འཇུག་ཏུ་ཉེ་བ་ན་གཞན་གྱིས་སྨད་ན་མི་རུང་ངོ་སྙམ་ནས་གཞན་རྒྱུ་མཚན་དུ་བྱས་ཏེ་འཛེམ་པའོ། ། འདིའི་འཛེམ་ཡུལ་གྱི་གཙོ་བ་ནི་བླ་མ་དང་སྟོན་པ་སོགས་ཐུགས་ཁྲེལ་གྱི་དོགས་ནས་འཛེམ་པའོ། །

〔知〕慚和有愧二者的差別為：〔此〕二者在羞恥於惡行〔方面〕類似，【S, p. 43 / SB, ff. 18bL6】但是〔知〕慚是〔當自覺〕快要犯下罪行時，想著：「我不應作這個」而〔心生〕羞恥；有愧是在快要造罪時，想著「若被他人責備，〔這〕不可以！」之後，以〔考慮到〕他人作為理由，而〔心生〕羞恥，此羞恥境主要是：顧慮上師和導師等〔他人〕會擔心而〔感到〕羞恥。[注] 

འདི་གཉིས་ཀྱི་བྱེད་ལས་ལ་ཉེས་སྤྱོད་ལེགས་པར་སྡོམ་པའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ནོ། ། ཞེས་གསུངས་པ་ནི། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱི་ཉེས་སྤྱོད་སྡོམ་པ་ལ་ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་གཉིས་ངེས་པར་དགོས་པའི་དོན་ཏེ། ངོ་ཚ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་གཉིས་མེད་ན་ཉེས་སྤྱོད་གང་ཡང་སྡོམ་མི་ནུས་ཏེ་རང་གི་ངོས་ནས་རྣམ་སྨིན་ལ་འཇིགས་པ་དང་བླ་མ་དང་སྟོན་པ་སོགས་ཐུགས་ཁྲེལ་གྱི་དོགས་པ་མེད་ན་ཉེས་སྤྱོད་འགོག་པའི་ཐབས་མེད་པས་སོ། ། 

關於〔慚、愧〕此二者的作用，〔《集論》〕所說「具有作為善於約束罪行之所依的作用者」，意思是：對於約束身語意三者的罪行而言，〔知〕慚與有愧二者是絕對必要的，也就是若無〔知〕慚與有愧二者，將無法約束任何罪行；因為若沒有從自己本身對異熟的畏懼，以及［從他人方面］對上師及導師等將擔憂的顧慮，就沒有辦法遏止罪行。

བཞི་པ་མ་ཆགས་པ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས། 

མ་ཆགས་པ་གང་ཞེ་ན། སྲིད་པ་དང་སྲིད་པའི་ཡོ་བྱད་[注]རྣམས་ལ་ཆགས་པ་མེད་པ་སྟེ། ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་མི་འཇུག་པའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཡིད་འབྱུང་ཞིང་ཆགས་པ་མེད་པའི་རིག་པའོ། །

第四、無貪，如《阿毗達磨集論》中說：

「何謂無貪？是對〔三〕有及〔三〕有之資具不貪著，並且是具有作為不造作罪行之所依的作用者。」[注]

〔是〕厭離並且不貪著的認知。

ལྔ་པ་ཞེ་སྡང་མེད་པ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས།

ཞེ་སྡང་མེད་པ་གང་ཞེ་ན། སེམས་ཅན་རྣམས་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་གནས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་པ་[注]མེད་པ་སྟེ། ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་མི་འཇུག་པའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་། ཞེ་སྡང་སྐྱེ་བའི་ཡུལ་གསུམ་གང་རུང་ལ་དམིགས་ནས་ཞེ་སྡང་སྐྱེ་བ་བཅོམ་ཞིང་། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་མེད་པའི་རིག་པ[注]འོ། །

第五、無瞋，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂無瞋？是在諸有情、苦及苦的〔來源〕處之諸法上，不起惱害之思惟，並且具有作為不造作罪行之所依的作用。」[注]

〔是〕滅除緣取生瞋的〔諸有情、苦之法、［具〕苦之處之法〕三種所緣境[注]中的任何一個之後所生起的瞋，並且是沒有惱害心之認知。

དྲུག་པ་གཏི་མུག་མེད་པ་ནི། མངོན་པ་ཀུནབཏུས་ལས།

གཏི་མུག་མེད་པ་གང་ཞེ་ན། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་སམ། ལུང་ལས་སམ། བསམ་པ་ལས་སམ། རྟོགས་པ་ལས་ཤེས་ ཤིང་སོ་སོར་བརྟགས་པ་སྟེ། ཉེས་པར་སྤྱོད་པ་ལ་མི་【S, p. 44 / SB, f. 19bL1】འཇུག་པའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ ནོ། ། 

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། སྐྱེས་ཐོབ་དང་སྦྱོར་བྱུང་གང་རུང་གི་རྒྱུ་ལས་གཏི་མུག་གི་གཉེན་པོ་བྱེད་ནུས་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་བོ། ། 

第六、無癡，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂無癡？從異熟、聖教、思惟或證悟而瞭知並且分別決擇者，而且具有作為不造作罪行【S, p. 44 / SB, f. 19bL1】之所依的作用。」[注]

〔是〕由生得與加行得[注]任何一因而來，能夠作為愚癡之對治的思擇慧。 

སེམས་བྱུང་འདི་གསུམ་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བ། ཉེས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་འགོག་པའི་ཐབས། ལམ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཡང་སྙིང་པོ་ལྟ་བུ་ཡིན་ཏེ།ས་ལམ་ཐམས་ཅད་དུག་གསུམ་བག་ཆགས་དང་བཅས་པ་སྤོང་བའི་ཆེད་དུ་ཡིན་ཞིང་། ཉེས་སྤྱོད་ཐམས་ཅད་རྒྱུ་དུག་གསུམ་གང་རུང་རེ་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བས་འདིའི་བྱེད་ལས་ལ་ཡང་ཉེས་སྤྱོད་ལེགས་པར་སྡོམ་བའི་རྟེན་བྱེད་པའི་ལས་ཅན་ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། འདི་དག་གི་གསལ་བའི་དབྱེ་བ་མཐའ་ཡས་ཏེ། རྒྱས་པར་བྱས་ནས་ལམ་ཐམས་ཅད་འདིར་འདུ་བས་སོ། །

此三心所是一切善法的根本，除滅一切罪行的方法，因為它是一切道之精髓[注]，也就是說，一切地道皆是為了斷除〔貪、瞋、癡〕三毒連同習氣，並且一切罪行〔之〕因，必定從三毒中任一而生的緣故，因此在其作用方面都是說為「具有作為善於約束罪行之所依的作用」[注]。這些〔三善根〕的詳細分類是無邊的，因為廣泛地開展之後，一切道皆總攝於此。

དེ་ཡང་མ་ཆགས་པ་ལ་ཚེ་འདི་ལ་མ་ཆགས་པར་ཚེ་འདི་ལས་བློ་ལོག་སྟེ་ཕྱི་མ་དོན་དུ་གཉེར་བ་སྐྱེས་བུ་ཆུང་ངུའི་བསམ་པ་དང་། སྲིད་པའི་ཕུན་ཚོགས་མཐའ་དག་ལ་མ་ཆགས་པར་ཞེན་པ་གཏིང་ནས་ལོག་པ་སྐྱེས་བུ་འབྲིང་གི་བསམ་པ་དང་། སྲིད་ཞི་གཉིས་ཀའི་མཐའ་ལ་མ་ཆགས་པར་མི་གནས་པའི་མྱང་འདས་དོན་དུ་གཉེར་བ་སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་བསམ་པ་སྟེ། འདི་ལྟར་དུ་བཤད་ན་གསུང་རབ་ཐམས་ཅད་འདིར་འཆད་དགོས་པར་འགྱུར་བས་ག་ལ(ནས)[注]ནུས། རྣམ་དཔྱོད་ཅན་རྣམས་ལ་སྒོ་ཙམ་ཞིག་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཞེ་སྡང་མེད་པ་དང་། གཏི་མུག་མེད་པ་ལ་ཡང་དེ་དང་འདྲའོ། ། 

此外在無貪方面，對此世不貪著而心從現世轉向希求後世的下士思惟，及對〔三〕有的圓滿絲毫不貪著，從內心深處背離貪著的中士思惟，以及對生死涅槃兩邊〔皆〕不貪著，追求無住涅槃之上士思惟；若〔依三士思惟〕如是解說，則一切佛語都將必須在此解說，［這］怎麼能夠［做到］呢？［以上］只是為諸智者指引一扇門。同樣地，無瞋及無癡也與它（無貪）類似。

འདིར་གཏི་མུག་མེད་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ཡིན་ཞིང་། དེ་ལ་སྐྱེ་བས་ཐོབ་པ་དང་སྦྱོར་བྱུང་གཉིས་ལས། སྐྱེས་ཐོབ་ནི་སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་ཚེ་འདིའི་རྐྱེན་ལ་མི་ལྟོས་པར་འབྱུང་བས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལས་ཞེས་གསུངས་སོ། ། སྦྱོར་བྱུང་ལ་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། བསམ་པ་ལས་བྱུང་བ་དང་། སྒོམ་པ་ལས་བྱུང་བ་གསུམ་མོ། ། 

在此，無癡是思擇慧，其中分為生得與加行得二慧，而生得慧是在不觀待此世的緣的情況下，由宿業異熟而生，所以〔《集論》〕解說〔無癡〕為「從異熟［因而來］」。加行得慧分三：聞所成、思所成及修所成慧。

ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་གང་ལ་ཐོས་པ་བྱ་བའི་གཞི་ནི་རྒྱལ་བའི་གསུང་རབ་དགོངས་འགྲེལ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ལ། སྟོན་པའི་གསུང་རབ་དེ་ལ་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་【S, p. 45 / SB, f. 20aL3】སུ་ཡོད་དེ། མདོའི་སྡེ་[注]དང་། དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་སྡེ་[注]དང་། ལུང་དུ་བསྟན་པའི་སྡེ་[注]དང་། ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེ་[注]དང་། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་སྡེ་[注]དང་། གླེང་གཞིའི་སྡེ་[注]དང་།  རྟོགས་པ་བརྗོད་པའི་སྡེ[注]་དང་། དེ་ལྟ་བུ་བྱུང་བའི་སྡེ་[注]དང་། སྐྱེས་པའི་རབས་ཀྱི་སྡེ་[注]དང་། ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་སྡེ་[注དང་། རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་[注]དང་། གཏན་ལ་དབབ་པ་བསྟན་པའི་སྡེ[注]འོ། ། འདི་དག་སོ་སོའི་ངོས་འཛིན་དང་གཙོ་བོར་བརྗོད་བྱ་གང་སྟོན་རྣམས་ཞིབ་ཏུ་བཤད་ན་ཡི་གེ་ཆེས་མང་བར་འགྱུར་བས་འདིར་མ་བྲིས་སོ།། གསུང་རབ་ཡན་ལག་བཅུ་གཉིས་པོ་དེ་ཡང་ཡན་ལག་དགུར་འདུ་བར་སློབ་དཔོན་ཟླ་བ་གྲགས་པས་གསུངས་ལ། དེ་ནི་གླེང་གཞི་གཙོ་འཁོར་བཞི་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་དགུར་བསྡུས་པའོ། ། དགུ་པོ་དེ་ཡང་བསྡུ་ན་གསུམ་དུ་འདུ་སྟེ། མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད། འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད། མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་མོ། ། 

聞所成慧所聽聞的事是佛語連同密意釋，而於此導師聖言中有十二支分[注]【S, p. 45 / SB, f. 20aL3】：契經、應頌、記莂、諷頌、自說、

因緣、譬喻、本事、本生、方廣、希法及論議。

若一一的去辨識這些與〔對導師所說的〕主要所詮詳細解說，惟恐文字過多，在此不述。又此佛語〔所攝〕十二分教，阿闍黎月稱〔於《明句論》〕說攝為九分，那是將因緣〔、譬喻、本事、本生等〕四合為一之後攝為九[注]；若此九再收攝，則合為三，也就是經藏、律藏、論藏三〔藏〕。

སྡེ་སྣོད་གསུམ་པོ་དེའི་བརྗོད་བྱའི་གཙོ་བོ་ནི་བསླབ་པ་གསུམ་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་ཀྱི་བརྗོད་བྱའི་གཙོ་བོ་ཚུལ་ ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་དང་། མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་ཀྱི་བརྗོད་བྱའི་གཙོ་བོ་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བསླབ་པ་དང་། མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་ཀྱི་བརྗོད་བྱའི་གཙོ་བ་ཤེས་རབ་ཀྱི་བསླབ་པ་ཡིན་བར་གསུངས་པ་མང་ཞིང་། ཡང་མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས་ནི་བསླབ་པ་གསུམ་ཆ་མཉམ་དུ་སྟོན་པ་མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཇིན་གྱི་བསླབ་པ་གཉིས་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་དུ་བསྟན་ཅིང་། ཤེས་རབ་ཀྱི་བསླབ་པ་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་ཀྱིས་བསྟན་པར་གསུངས་ཏེ། དེའི་དགོངས་པ་ནི་འདུལ་བའི་བཅས་མཚམས་ལ་དྲན་ཤེས་ཚུལ་བཞིན་དུ་བསྟེན་ནས་བསྲུངས་ན་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བྱིང་རྒོད་ལེགས་པར་འགོག་ནུས་པས་ཏིང་ངེ་འཛིན་སྐྱེ་བའི་ཐབས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་ཡིན་པ་ལ་དགོངས་ཏེ། དེང་སང་འདི་ལྟ་བུའི་ལམ་གྱི་རིམ་པ་རྣམས་ལ་གོ་ཡུལ་ཆགས་པ་ཤིན་ཏུ་དཀོན་ནོ། །

此三藏的主要所詮為三學，而這也就是：律藏的主要所詮為戒學，經藏的主要所詮為定學，論藏的主要所詮為慧學，很多〔經論中〕都這麼說[注]，然而《集論》說經藏平等地解說三學，律藏解說戒、定二學，並且慧學是透過論藏所解說[注]；思惟它的密意是：若能依正念、正知如理地守護律的制戒界限，透過它本身能夠徹底滅除沉掉，因此［戒學］是生起三摩地（定）最殊勝的方法；在當代，對於像這樣的道次第獲得瞭解是非常難得的！

དེ་ལྟར་གང་ལ་ཐོས་པ་བྱ་བའི་གཞི་སྡེ་སྣོད་གསུམ་དགོངས་འགྲེལ་དང་བཅས་པ་ལ་མང་དུ་ཐོས་པ་བཙལ་ཞིང་།【S, p. 46 / SB, f. 20bL5】ཐོས་པའི་དོན་ལ་རིགས་པ་བཞིས་ཡང་དང་ཡང་དུ་དཔྱད་ཅིང་ངེས་ཤེས་བསྐྱེད། བསམ་བྱུང་གིས་ངེས་ཤེས་རྙེད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་ལ་དཔྱད་སྒོམ་[注]དང་འཇོག་སྒོམ་[注]གཉིས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ལམ་ཆ་ཚང་ལ་ཉམས་ལེན་བྱེད་པ་ནི་ཤིང་རྟ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་བཞེད་པ་ཡིན་པས་བློ་གྲོས་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱལ་བ་དགྱེས་པའི་ལམ་གྱི་ཚུལ་དེ་ལྟ་བུ་ལ་འཇུག་པར་རིགས་ཀྱི། སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་རྒྱུ་དམ་པ་མང་དུ་ཐོས་པ་དོར་ནས་ལུག་ལྟར་ལྐུག་པའི་བླུན་རྨོངས་དག་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ ཏེ་གང་ཡང་མ་བསམས་པར་བག་ཡང་སོས་དལ་དུ་གནས་པ་ལ་སེམས་བཟང་བ་དང་ཆོས་བྱས་པ་དང་སྒྲུབ་པ་བྱས་པ་སོགས་སུ་རློམ་ན་རང་གི་དལ་བའི་རྟེན་བཟང་པོ་ཆུད་ཟོས་ཤིང་སྐལ་བ་མཉམ་པ་གཞན་ཡང་ཕུང་བར་འགྱུར་བ་དང་བསྟན་པ་ཉམས་པའི་རྐྱེན་དུའང་ཆེ་བས། བདག་ལེགས་སུ་འདོད་པ་དག་གིས་ནི་གོང་དུ་བཤད་པ་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཚུལ་ལ་སྙིང་ནས་མོས་པར་བྱའོ། ། 

དེ་ལྟར་ཡང་མདོ་སྡུད་པ་ལས།

དམུས་ལོང་དམིགས་བུ་མེད་པ་བྱེ་བ་ཁྲག་ཁྲིག་[注]རྣམས། ། ལམ་ཡང་མི་ཤེས་གྲོང་ཁྱེར་འཇུག་པར་ག་ལ་འགྱུར། །

ཤེས་རབ་མེད་ན་མིག་མེད་ཕ་རོལ་ཕྱིན་ལྔ་འདི[注]། ། དམིགས་བུ་མེད་པས་བྱང་ཆུབ་རེག་པར་ནུས་མ་ཡིན། །

གང་ཚེ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་ནི་རབ་ཏུ་ཟིན་གྱུར་པ[注]། ། དེ་ཚེ་མིག་རྙེད་གྱུར་ཅིང་འདི་ཡི་མིང་འཐོབ་བོ། །

ཞེས་དང་རྗེ་བཙུན་བྱམས་པས་[注]ཀྱང་།

འཁོར་གསུམ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དག །[注] དེ་ནི་ཤེས་བྱའི་སྒྲིབ་པར་འདོད། ། 

སེར་སྣ་ལ་སོགས་རྣམ་རྟོག་གང་། ། དེ་ནི་ཉོན་མོངས་སྒྲིབ་པར་འདོད། ། 

ཤེས་རབ་ལས་གཞན་[注]འདི་དག་ནི། སྤོང་རྒྱུ་གཞན་མེད་དེ་ཡི་ཕྱིར། །

ཤེས་རབ་མཆོག་ཡིན་དེ་བཞིན་[注]ནི། ། ཐོས་པ་དེ་ཕྱིར་ཐོས་པ་མཆོག །

ཅེས་དང་། སློབ་དཔོན་དཔའ་འོས་ཀྱང་།

ཐོས་ཉུང་དམུས་ལོང་སྒོམ་པའི་[注]ཚུལ་མི་ཤེས། ། དེ་[注]མེད་དེས་ཀོ་ཅི་ཞིག་བསམ་པར་བྱ། །

དེ་བས་ཐོས་ལ་བརྩོན་བྱ་དེ་རྒྱུ་ལས། ། བསམས་བཞིན་བསྒོམས་པས་ཤེས་རབ་ཡངས་པ་འབྱུང་། །

ཞེས་དང་། མཁས་མཆོག་དབྱིག་【S, p. 47 / SB, f. 21bL2】གཉེན་གྱིས་ཀྱང་།

ཚུལ་གནས་ཐོས་དང་བསམ་ལྡན་པས། ། སྒོམ་[注]པ་ལ་ནི་རབ་ཏུ་སྦྱོར། །

ཞེས་སོགས་གསུང་རབ་དགོངས་འགྲེལ་དང་བཅས་པ་ནས་ཡང་དང་ཡང་དུ་གསུངས་སོ། ། 

如此，於所聞的事——三藏連同密意釋，尋求多聞，並且【S, p. 46 / SB, f. 20bL5】透過四道理[注]對所聞法義一再地分析並產生定解；透過思所成所獲得的定解真義，對其本身在觀察修與思惟修二方面，對整體的道作實踐，是大軌轍師們的主張，因此智者們對此般令勝者歡喜之道的道理應當實踐才是，然而如果捨棄多聞——思擇慧的正因，之後就會像綿羊般跟隨愚笨的傻子們，對於什麼也不思惟地、優閑懈怠地待著的情況卻自認為心地良善、已實踐法及修行已成等，將白白浪費自己有暇、良善的所依〔身〕，並且也會導致其它與自己類似的人遭殃，也〔是造成〕教法衰損的主要因緣，因此〔凡是〕想要提昇自己的那些人應對於如上所說思擇慧的道理，由衷生起勝解。

如此，又如《聖般若波羅蜜多攝要頌》中言：

「俱胝那由無有引導之生盲，道路尚且未知豈能入城邑？

若無般若則此五度如缺眼，無善引導是故不能觸菩提，

何時得以般若智慧善攝持，屆時如盲得眼且得彼岸名。」[注]

至尊彌勒菩薩〔於《寶性論》第五品第14-15偈〕也說：

「虛妄分別執三輪，許其名為所知障，

執慳吝等諸分別，亦許其為煩惱障，

倘若離於般若慧，無餘斷除此二障，

是故般若慧最勝，聞如是故聞最勝。」[注]

阿闍黎聖勇亦〔於《波羅蜜多集》中〕說：

「寡聞生盲不知修持法，彼不能聞將應如何思？

故應精勤於聞由此因，如思而修能生廣大慧。」[注]

以及，殊勝智者阿闍黎世親【S, p. 47 / SB, f. 21bL2】〔於《俱舍論》〕又說：

「安住戒法具聞思，故於修習勤精進」[注]

〔如是〕等等，於佛經連同密意釋中一而再地宣說。

བདུན་པ་བརྩོན་འགྲུས་ནི། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས།

བརྩོན་འགྲུས་གང་ཞེ་ན། གོ་ཆ་[注]དང་། སྦྱོར་བ་དང་། མི་འགོང་བ་དང་། མི་ལྡོག་པ་དང་། ཆོག་པར་མི་འཛིན་པ་ལ་སེམས་མངོན་པར་སྤྲོ་བ་[注]སྟེ། དགེ་བའི་ཕྱོགས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཡོངས་སུ་སྒྲུབ་པའི་ལས་ཅན་ནོ།།

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། དགེ་བ་ལ་སེམས་མངོན་པར་སྤྲོ་བ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་སོ། །

དེ་ལྟར་ཡང་སློབ་དཔོན་དབྱིག་གཉེན་གྱིས།

བརྩོན་འགྲུས་གང་ཞེ་ན། ལེ་ལོའི་གཉེན་པོ་སྟེ། དགེ་བ་ལ་སེམས་མངོན་པར་སྤྲོ་བའོ། །

ཞེས་དང་། སྤྱོད་འཇུག་ལས་ཀྱང་། 

བརྩོན་གང་དགེ་ལ་སྤྲོ་བ་འོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

第七、勤／精進，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂精進？〔對於行善〕擐甲、加行、無怯懦、無退轉及不感到滿足，心極歡喜勇悍，並且是具有於善品完全圓滿與完全成辦的作用者。」[注]

〔是說〕對於善，心極歡喜勇悍，就是精進。

如是地，阿闍黎世親也〔於《五蘊論》〕說：

「何謂精進？ 是懈怠的對治，即於善品心極歡喜勇悍者。」[注] 

《入行論》〔第七品第二偈〕亦說：

「精進為於善勇悍。」[注]

བཙོན་འགྲུས་ལ་དབྱེ་ན། གོ་ཆའི་བརྩོན་འགྲུས། དགེ་བ་ཆོས་སྡུད་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས། སེམས་ཅན་དོན་བྱེད་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་གསུམ་དུ་བྱང་ཆུབ་ལམ་རིམ་ཆེན་མོ་ལས་བཤད་ལ། མངོན་པ་ཀུན་ལས་བཏུས་ལས་ནི་ལྔར་བཤད་དེ། གོ་ཆའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་། སྦྱོར་བའི་བརྩོན་འགྲུས་དང་། མི་འགོང་བའི་བརྩོན་དགྲུས་དང་། མི་ལྡོག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་དང། ཆོག་པར་མི་འཛིན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་རྣམས་སོ། ། 

若對精進分類，在《菩提道次第廣論》有擐甲精進、攝善法精進、饒益有情精進三類[注]，而《集論》說為五類，即被甲精進、加行精進、不怯懦精進、不退精進及不滿足精進[注]。

དང་པོ་གོ་ཆའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི། དགེ་བའི་བྱ་བ་ལ་འཇུག་པའི་སྔོན་རོལ་ནས་སེམས་ཀྱི་སྤྲོ་བ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བསམ་པའི་གོ་ཆ་ཆེན་པོ་གྱོན་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ཡང་ཕར་【S, p. 48 / SB, f. 22aL3】ཕྱིན་བསྡུས་པ་[注]ལས། 

སྔ་ཕྱིར་འཁོར་བའི་མཐའ་དང་མཉམ་ཙམ་དུ་། ། རྒྱ་ཆེ་རིང་བའི་ཉིན་དང་མཚན་གྱུར་ལ། 

དེ་འདྲ་བསགས་པའི་ལོར་[注]གྱུར་དུས་རིང་བའི། ། བསྐལ་པ་རྒྱ་མཚོའི་ཆུ་ཐིགས་གྲངས་སྙེད་ཀྱིས། །

བྱང་ཆུབ་མཆོག་གི་སེམས་གཅིག་སྐྱེ་འགྱུར་ལ། ། དེ་འདྲའི་རྣམ་པས་ཚོགས་གཞན་རེ་རེ་ཞིང་། ། 

སྒྲུབ་[注]དགོས་གྱུར་ཀྱང་སྙིང་རྗེས་སྐྱོ་བ་མེད། ། བྱང་ཆུབ་དམ་པ་སྒྱིད་ལུག་མེད་པར་བསྒྲུབ། ། 

འཁོར་ཚེ་རང་གི་སྡུག་བསྔལ་སེམས་བཏང་ཞིང་། ། གོ་ཆ་བརྟན་པ་དཔག་ཡས་དེ་བསྐྱེད་ན། །

བཏུལ་ཞུགས་དཔའ་བོ་སྙིང་རྗེའི་ངང་ཅན་ལ། ། ཡང་དག་བླངས་པ་དང་པོ་ཡིན་པར་བརྗོད། །

ཅེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

第一、擐甲精進：在行善之前，先穿上令心歡喜勇悍[注]的前行思惟之大鎧甲，而且亦如【S, p. 48 / SB, f. 22aL3】〔聖勇於〕《波羅蜜多集》中說：

「設於等同輪迴前後際，已成浩瀚漫長之晝夜，

以積彼等為年所形成，量如大海水滴之長劫，

生起一顆殊勝菩提心，以此行相漸修餘資糧，

然而由於大悲無厭倦，無怠方能成就勝菩提，

於輪迴時心捨自身苦，更復發起無量堅固甲，

對於具有大悲之勇士，正確持守禁戒說為初」[注]

གཉིས་པ་སྦྱོར་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི། སྦྱོར་བས་ཉམས་སུ་ལེན་པ་ན་སེམས་སྤྲོ་བ་སྟེ། དེ་ལ་རྟག་སྦྱོར་དང་གུས་སྦྱོར་གཉིས་སུ་ཡོད་དོ། །

第二、加行精進：實修加行時心勇悍，此中有恆常與殷重加行〔精進〕二類[注]。

གསུམ་པ་མི་འགོང་བའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི། དགེ་བ་ལ་འཇུག་པ་ན་བདག་འདྲ་བས་འདི་ལྟ་བུ་ག་ལ་ནུས་སྙམ་དུ་སེམས་ཞུམ་པ་མི་བྱེད་པར་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་བ་སྟེ། སྐྱེས་རབས་ལས།

ཞུམ་པས་ཕོངས་ལས་ཐར་ལ་མི་ཕན་གྱི། ། དེ་བས་མྱ་ངན་གདུང་བར་མ་བྱེད་པར[注]། །

དགོས་པའི་དོན་སྒྲུབ་མཁས་ལ་བརྟེན་བྱས་ན། ། རབ་ཏུ་དཀའ་བའང་སླ་བས་ཐར་བར་འགྱུར། །

དེ་བས་འཇིགས་ཤིང་མི་དགའ་མ་བྱེད་པར། ། ཇི་ལྟར་བྱ་བའི་ཐབས་ཀྱིས་དགོས་པ་སྒྲུབས། །

མཁས་བའི་གཟི་བརྗིད་བརྟན་པས་གཟེངས་བསྟོད་ན། ། དོན་རྣམས་ཐམས་ཅད་འགྲུབ་པ་ལག་ན་ཡོད ། །

ཅེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

第三、不怯懦精進：趨入善法時，心不作「像我這般者如何能夠如此？」的怯懦想，而起歡喜勇悍，如〔聖勇於〕《本生論》說：

「怯懦無益於解脫困境，因此憂傷惱苦不應為，

若依成辦所為之智者，縱極艱難仍將易解脫，

是故恐懼憂傷不應為，應以何種方便成所求，

若提升智者堅穩威光[注]，則成諸事掌握於己手。」[注]

བཞི་པ་མི་ལྡོག་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི། དགེ་བའི་བྱ་བ་ལ་འཇུག་པའི་ཚེ་རྐྱེན་གཞན་གྱིས་སྒྱུར་མི་ཐུབ་པར་སེམས་སྤྲོ་བ་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱེད་པའོ།། དེ་ཡང་རྗེ་བླ་མས། 

མི་ལྡོག་བརྟན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་གོ་བགོས་ན། ། ལུང་རྟོགས་ཡོན་ཏན་ཡར་ངོའི་ཟླ་བཞིན་འཕེལ། །

སྤྱོད་ལམ་ཐམས་ཅད་དོན་དང་ལྡན་པར་འགྱུར། ། གང་བརྩམས་ལས་ཀྱི་མཐའ་རྣམས་ཡིད་བཞིན་འགྲུབ། །

དེ་ལྟར་ཤེས་ནས་ལེ་ལོ་ཀུན་སེལ་བའི། ། རླབས་ཆེན་བཙོན་འགྲུས་རྒྱལ་སྲས་རྣམས་ཀྱིས་བརྩམ། །

ཞེས་གསུངས་བ་ལྟར་【S, p. 49 / SB, f. 22bL6】རོ། །

第四、不退精進：當從事善行之時，不被其他緣所轉變，而心歡喜勇悍行至究竟。此外，至尊上師〔宗喀巴〕也〔於《菩提道次第攝頌》〕說：

「若擐堅固不退精進鎧，教證功德增長如初月，

一切威儀具義不空過，起始諸事皆能如意成，

如是知已諸佛子應起，盡除一切懈怠大精進。」[注]【S, p. 49 / SB, f. 22bL69】

ལྔ་པ་ཆོག་པར་མི་འཛིན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ནི། དགེ་བ་ཅུང་ཟད་ཙམ་གྱིས་ཆོག་པར་མི་འཛིན་པར་གོང་མའི་ཁྱད་པར་འཚོལ་བའི་ཆེད་དུ་འབད་པའོ། ། དེ་ཡང་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ཕྲ་མོ་རེ་ལ་གཙོ་བོར་བཟུང་ནས་གཞན་རྣམས་འདོར་བར་བྱེད་པ་ནི་ལམ་ཆ་ཚང་ལ་བག་ཆགས་ཐེབས་པའི་གེགས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་ཡིན་པས་ལམ་གྱི་ལུས་ཚང་བ་ལ་གོ་ཡུལ་རྙེད་པ་གལ་ཆེའོ། །

དེ་ལྟར་ཡང་ལམ་རིམ་ཆེན་མོ་ལས། 

འཕགས་པ་ཐོགས་མེད་ཀྱིས་རྒྱ་ཆེན་པོ་ལ་སློབ་ཚུལ་རྣམས་ལེགས་པར་ཤེས་ཀྱང་ཞུམ་པ་མེད་པ་དང་། ཡོན་ཏན་ངན་ངོན་ཙམ་གྱིས་ཆོག་ཤེས་མི་བྱེད་པ་གཉིས་དང་ལྡན་པ་ཞིག་དགོས་པར་ཡང་ཡང་གསུངས་པ་ལ། ད་ལྟ་ནི་ཡོན་ཏན་ལྟར་སྣང་རེའམ་ཡོན་ཏན་མཚན་ཉིད་པ་ཡིན་ཡང་ཕྱོགས་གཅིག་ཙམ་ཞིག་སྐྱེས་ན་ལམ་གྱི་ས་ཆེན་པོ་ཞིག་བཅད་དོ་སྙམ་ཞིང་དེ་ག་གོམས་པས་ཆོག་པར་འཛིན་ལ། ལམ་གྱི་གནད་ལ་མཁས་པ་ཞིག་གིས་ལུང་རིགས་ཀྱི་རྐྱ་བར་ནས་བཏོན་ནས་དེ་ཡང་ཡོན་ཏན་ཆ་གཅིག་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་དེ་ཙམ་གྱིས་གང་ཡང་མི་ཕྱིན་ཏོ་ཞེས་བརྡ་སྤྲད་དེ་གོ་རྒྱུ་ཞིག་བྱུང་ན་ཡིད་ཤིན་ཏུ་ཞུམ་ནས་འགྲོ་བར་སྣང་བས། ཡོན་ཏན་ཕྱོགས་རེས་ཆོག་པར་མི་འཛིན་པར་གོང་མའི་ཁྱད་པར་འཚོལ་བ་དང་། བསླབ་བྱ་མཐའ་ཡས་པ་ལ་སློབ་དགོས་ཀྱང་ཞུམ་པ་མེད་པ་ཤིན་ཏུ་དཀོན་པར་སྣང་ངོ་། །

ཞེས་གང་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

第五、不滿足精進：不會僅以些微之善便感到滿足，為了尋求更上層的特質（更高的善）而努力。此外，對於某個細微的道之支分執為主要（道），而捨棄所有其他（支分），這對於熏染完整道〔體〕之習氣而言，是極大的障礙，因此對於道的整體獲得瞭解乃是至關重要！

又如《菩提道次第廣論》中所說：

「聖無著再三宣說：『需具備二者，即善加瞭解學習廣大行諸理卻不畏縮，以及不應僅以低劣功德為足』。然而當今卻有人若僅生起一相似功德或是生起片面真實功德，就心想：『［此］己達極大道位』而僅以修持此即足矣。然而，若領會某位善巧道要的智者依於教理的準繩所說的『彼固然也有一分功德，然而僅藉此，任何地方也到不了！』意涵時，心會顯得極度怯懦！因此〔能〕不以片面功德為足，並尋求更上的功德與學習無邊的學處卻不怯懦者，顯得非常地稀少！」[注]

འདིའི་བྱེད་ལས་ལ་དགེ་བའི་ཕྱོགས་ཡངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཡོངས་སུ་སྒྲུབ་པའི་ལས་ཅན་ནོ། ། ཞེས་གསུངས་པ་ནི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་བརྩོན་འགྲུས་ལ་རག་ལས་ཞེས་པའི་དོན་ནོ། 

དེ་ལྟར་ཡང་ལྷག་བསམ་བསྐུལ་བ་ལས[注]

འཛིག་རྟེན་འདི་ན་བཟོ་གང་ཅི་ཡོད་དང་། ། འཇིག་རྟེན་འདས་བཟོ་གང་དག་ཅི་ཡོད་པ། ། 

བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ལ་རྙེད་པར་མི་དཀའ་ན། ། མཁས་པ་སུ་དག་བརྩོན་འགྲུས་སྟོབས་ཀྱིས་སྐྱོ། ། 

གང་དག་སངས་རྒྱས་བྱང་ཆུབ་ཞུགས་གྱུར་པ། ། དེ་དག་རྨུགས་གཉིད་སྐྱོན་རྣམས་མཐོང་ནས་ནི། །

རྟག་ཏུ་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་ལ་གནས་【S, p. 50 / SB, f. 23bL2】པར་བྱེད། ། འདི་ནི་ང་ཡིས་དེ་དག་བསྐུལ་བྱས་ཡིན། ། 

ཞེས་དང་། མདོ་སྡེའི་རྒྱན་[注]ལས་ཀྱང་། 

དགེ་བའི་ཚོགས་ཀྱི་ནང་ན་བརྩོན་འགྲུས་མཆོག ། འདི་ལྟར་དེ་[注]ལ་བརྟེན་ནས་དེ་[注]རྗེས་ཐོབ། ། 

བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ནི་མོད་ལ་བདེ་གནས་མཆོག ། དངོས་གྲུབ་འཇིག་རྟེན་འདས་དང་འཇིག་རྟེན་གཏོགས། །

བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ནི་སྲིད་སྤྱོད་འདོད་པ་འཐོབ། ། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ནི་དག་པ་རབ་འགྱུར་ལྡན། །

བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ནི་འཇིག་ཚོགས་འདས་ནས་གྲོལ། ། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་ནི་བྱང་ཆུབ་མཆོག་འཚང་རྒྱ[注]། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

關於此〔精進〕的作用，〔《集論》〕所說「具有於善品完全圓滿與完全成辦的作用」，是指「一切善品依賴於精進」的意思。

又如在《勸發增上意樂》所說：

「於此世間所有諸工巧，及出世間任何工巧業，

若發精進並非難獲得，孰有智者厭倦精進力？

凡已趣入諸佛菩提者，彼等觀見惛與眠諸過，

恆常發起精進並安住【S, p. 50 / SB, f. 23bL2】，我為鞭策彼等而說此。」[注]

及，《莊嚴經論》也說：

「善資糧中精進為最勝，如是依此之後隨得彼，

精進即刻獲得勝樂住，以及世出世間之成就；

精進能獲所欲三有財，精進能具善妙之清淨，

精進度越身見得解脫，精進能成佛果妙菩提。」[注]

དེ་ལྟར་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བས་ན་བརྩོན་འགྲུས་སྐྱེད་པའི་ཚུལ་ནི་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེ་ལ། དེའི་ཚུལ་ནི་གོང་དུ་དྲངས་པའི་མངོན་པའི་ལུང་དེ་དག་ལ་ཞིབ་ཏུ་དཔྱོད་ཤེས་ན་བརྩོན་འགྲུས་སྐྱེད་ཐབས་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པ་འབྱུང་མོད་ཀྱང་། བདག་[注]ལྟ་བུའི་བློ་དམན་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ཙམ་ལ་བརྟེན་ནས་གོ་བར་དཀའ་བས། རྫེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་ལམ་ རིམ་དུ་གསུངས་པ་ལྟར། བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པའི་ཕན་ཡོན། མ་བརྩམས་པའི་ཉེས་དམིགས། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཕྱི་བཤོལ་གྱི་ལེ་ལོ་བྱ་བ་ངན་ཞེན་སྒྱིད་ལུག་རྣམས་འགོག་པའི་ཚུལ། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མཐུན་རྐྱེན་ལ་མོས་པའི་སྟོབས། བརྟན་པའི་སྟོབས། དགའ་བའི་སྟོབས། དོར་བའི་སྟོབས་བཞི་ཇི་ལྟར་སྒྲུབ་པའི་ཚུལ་རྣམས་ཤེས་པ་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེ་ཡང་འདིར་ཐམས་ཅད་བྲི་མ་ནུས་པས་སྤྱོད་འཇུག་དང་ལམ་རིམ་ཞིབ་ཏུ་བལྟས་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ། །

如是一切功德皆隨精進行[注]，因此發起精進之理非常地重要，而它的道理是，若〔能〕詳盡分析瞭解先前所引的那些對法的聖教，將獲得非常詳盡的發起精進方法，但是如我這般愚者，僅僅依賴它（自己直接去瞭解對法所言之非常廣的發起精進方法）去瞭解〔發起精進之理〕是有困難的，故如至尊一切智者（宗喀巴大師）在《菩提道次第廣論》中所說，瞭解發起精進之利益，不發起精進之過失，遏止精進的不順品——拖延懈怠、貪愛惡事、懶散等——之理；如何成辦精進的順緣的四力——勝解力、堅固力、歡喜力、放捨力[注]——之理是極為重要的，但是，在此無法道盡所有〔道理〕，故應仔細閱讀並詳加瞭解《入行論》與道次第。

བརྒྱད་པ་ཤིན་སྦྱངས་ནི། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས།

ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་གང་ཞེ་ན། ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་གནས་ངན་ལེན་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་གཅོད་པའི་ཕྱིར་ལུས་དང་སེམས་ལས་སུ་རུང་བ་ཉིད་དེ། སྒྲིབ་པ་ཐམས་ཅད་སེལ་བའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར།སེམས་དགེ་བའི་དམིགས་པ་ལ་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་བཀོལ་དུ་རུང་བའི་ལག་རྗེས་འཇོག་པར་བྱེད་ཅིང་ལུས་སེམས་ཀྱི་གནས་【S, p. 51 / SB, f. 24aL4】ངན་ལེན་རྒྱུན་གཅོད་པའི་རིག་པ་ཞིག་གོ །

第八、輕安，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂輕安？由於止息身心諸麤重之故，身心〔具〕堪任性，

並且具有淨除一切障礙的作用。」[注]

〔如上所述，輕安〕是一個能隨其所欲地達成駕馭心於善所緣這種成果，並且斷除身心粗重【S, p. 51 / SB, f. 24aL4】相續的認知。

ཤིན་སྦྱངས་ལ་དབྱེ་ན། ལུས་ཤིན་སྦྱངས་དང་། སེམས་ཤིན་སྦྱངས་གཉིས། ལུས་ཤིན་སྦྱངས་ནི། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཐུས་ལུས་ཀྱི་གནས་ངན་ལེན་ལས་སུ་མི་རུང་བ་རྣམས་དག་ནས་ཤིང་བལ་གྱི་འདའ་བ་ལྟར་ལྡང་བ་ཡང་ཞིང་དགེ་བའི་བྱ་བ་ལ་ཅི་འདོད་དུ་བཀོལ་དུ་རུང་བ་ཞིག་གོ ། སེམས་ཤིན་སྦྱངས་ནི། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཐུས་སེམས་ཀྱི་གནས་ངན་ལེན་དང་བྲལ་ནས་སེམས་དམིགས་པ་ལ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འཇུག་པ་སེམས་ལས་སུ་རུང་བ་ཞིག་གོ ། དེ་ཡང་རྗེ་བླ་མས། 

བསམ་གཏན་སེམས་ལ་དབང་བསྒྱུར་རྒྱལ་པོ་སྟེ། ། བཞག་ན་གཡོ་མེད་རི་ཡི་དབང་པོ་བཞིན། །

བཏང་ན་དགེ་བའི་དམིགས་པ་ཀུན་ལ་འཇུག ། ལུས་སེམས་ལས་སུ་རུང་བའི་བདེ་ཆེན་འདྲེན། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། ། 

若對輕安分類，有身輕安及心輕安二類：身輕安是一個可藉三摩地之力淨除了身的粗重不堪能，而如同鬆散的棉花般輕盈揚起，並且隨心所欲地驅使〔身〕於任何善行〔的心所〕；心輕安則是一個藉三摩地之力遠離心的粗重之後，心無礙地趨入所緣、心堪能的〔心所〕。至尊上師〔宗喀巴〕也〔於《菩提道次第攝頌》〕說：

「靜慮御心猶如轉輪王，入定堅固不動如山王，

出定趨入一切善所緣，能引身心堪能之大樂。」[注]

འདིའི་བྱེད་ལས་ལ་སྒྲིབ་བ་ཐམས་ཅད་སེལ་བའི་ལས་ཅན་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། ཤིན་སྦྱངས་ཀྱི་མཐུས་ལུས་སེམས་ཀྱི་གནས་ངན་ལེན་ཐམས་ཅད་དག་པར་འགྱུར་བ་དང་། ཤིན་སྦྱངས་ཐོབ་ན་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་ནང་ནས་བསྐུལ་བས་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཇེ་འཕེལ་དུ་འགྱུར་ཞིང་། དེ་འཕེལ་བ་ཙམ་གྱིས་ཤིན་སྦྱངས་ཀྱི་བདེ་བ་འཕེལ། དེ་འཕེའ་བ་ཙམ་གྱིས་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཇེ་འཕེལ་དུ འགྱུར་བས་སྒྲིབ་པ་སེལ་བ་ལ་མཐུ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ། །

關於此〔輕安〕的作用，〔《集論》所說的：〕「具有淨除一切障礙的作用」，透過輕安的力量將淨除一切身心的粗重；而若得到輕安，由於從內在促進三摩地故三摩地將漸增長；並且只要透過它（三摩地）的增長，輕安之樂便增長；只要它（輕安之樂）增長，三摩地將逐漸增長，所以〔輕安〕具有淨除障礙的勢力。

དགུ་པ་བག་ཡོད་ནི། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས།

བག་ཡོད་པ་གང་ཞེ་ན། མ་ཆགས་པ་དང་། ཞེ་སྔང་མེད་པ་དང་། གཏི་མུག་མེད་པ་བརྩོན་འགྲུས་དང་བཅས་པ་ལ་གནས་ནས་གང་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྒོམ་པ་དང་། ཟག་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སེམས་སྲུང་བ་སྟེ། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ་དང་། ཡོངས་སུ་སྒྲུབ་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཉོན་མོངས་པའི་དབང་དུ་མ་སོང་བར་བརྩོན་འགྲུས་ལ་གནས་ནས་དགེ་བ་བསྒྲུབ་ཅིང་ཟག་བཅས་ལས་སེམས་སྲུང་བའི་བློའོ། །

第九、不放逸，如《阿毗達磨集論》中說：

「何謂不放逸？依止帶有精進的無貪、無瞋、無癡而修諸善法及善護〔此〕心遠離諸有漏法者，並且具有成辦世出世間的一切圓滿的作用。」[注]

〔是〕在不被煩惱〔之力所〕左右的情況下依止精進修諸善法，並且是善護〔此〕心遠離有漏的認知。

འདི་ལ་བྱང་ས་ནས་ལྔ་གསུངས་ཏེ། 

སྔོན་གྱི་མཐའ་དང་།【S, p. 52 / SB, ff. 24bL6】ཕྱི་མའི་མཐའ་དང་། དབུས་ཀྱི་མཐའ་དང་ལྡན་པ་དང་། སྔ་ནས་བྱ་བ་དང་། ལྷན་ཅིག་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་བག་ཡོད་པ་དང་ལྔ་སྟེ། དེ་དག་ཀྱང་རིམ་པ་ལྟར་འདས་པའི་དུས་སུ་ཉེས་པ་རྣམས་ཆོས་བཞིན་དུ་ཕྱིར་བཅོས་པ་དང་། མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་ཡང་དེ་ལྟར་བྱེད་པར་ནན་ཏན་དུ་སེམས་པ་དང་། ད་ལྟར་ཡང་བརྗེད་པ་མེད་པར་ད་ལྟར་བྱེད་པ་དང་། བདག་ཇི་ལྟ་ཇི་ལྟར་སྤྱོད་ཅིང་གནས་ན་ཉེས་པ་མི་འབྱུང་བ་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་སྤྱོད་ཅིང་གནས་ན་ཅི་མ་རུང་སྙམ་དུ་རབ་ཏུ་སྒྲིམ་པར་བྱེད་པ་དང་། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་སྤྱོད་ཅིང་གནས་པའོ། །

ཞེས་རྗེ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །

此中，〔《瑜伽師地論》〈本地分〉中〕〈菩薩地〉，將不放逸說為五種，即如至尊一切智者〔宗喀巴大師於《菩薩戒品釋》〕[注]所說。「『〔一、〕前際【S, p. 52 / SB, ff. 24bL6】、〔二、〕後際、〔三、〕中際俱行、〔四、〕先時所作及〔五、〕俱時隨行不放逸行五種』[注]，這些又依次如下：

〔一、〕往昔諸罪過如法改正；

〔二、〕殷重思維於未來際亦如此行〔不放逸〕；

〔三、〕現在時亦不忘失〔念〕當下即行〔不放逸〕；

〔四、〕〔努力作之前〕思維：『若自己如此這般行、住〔不放逸〕則罪不生；若能如是這般行、住〔不放逸〕，該有多好呀！』；及

〔五、〕依止於彼（先時所作不放逸行）之後，如是這般地行且住。

འདིའི་བྱེད་ལས་ལ་འཇིག་རྟེན་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཐམས་ཅད་འགྲུབ་པའི་རྟེན་བྱེད་པར་གསུངས་པས་ན་ས་ལམ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྩ་བར་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་ཡང་མགོན་པོ་ཀླུ་སྒྲུབ་ཀྱིས། 

བག་ཡོད་བདུད་རྩིའི་གནས་ཏེ་བག་མེད་པ། ། འཆི་བའི་གནས་སུ་ཐུབ་པས་བཀའ་སྩལ་ཏེ[注]། ། 

དེ་བས་ཁྱོད་ཀྱིས་དགེ་ཆོས་སྤེལ་སླད་དུ། ། གུས་པས་རྟག་ཏུ་བག་དང་བཅས་པར་མཛོད། ། 

在它的作用方面，〔《集論》〕說為「具有成辦世出世間的一切圓滿的作用」，所以是一切地道極為重要的根本！如怙主龍樹亦〔於《親友書》第13偈〕：

「佛說甘露依處不放逸，而將放逸說為死亡依，

而汝為了弘揚此善法，應以恭謹常行不放逸。」[注]

བཅུ་པ་བཏང་སྙོམས་ནི། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས། 

བཏང་སྙོམས་གང་ཞེ་ན། མ་ཆགས་པ་དང་། ཞེ་སྡང་མེད་པ་དང་། གཏི་མུག་མེད་པ་བརྩོན་འགྲུས་དང་བཅས་པ་ལ་གནས་ནས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་དུ་གནས་པ་དང་མི་མཐུན་པ། སེམས་མཉམ་པ་ཉིད་དང་། སེམས་རྣལ་དུ་འདུག་པ་ཉིད་དང་། སེམས་ལྷུན་གྱིས་གྲུབ་པར་གནས་པ་ཉིད་དེ། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་སྐབས་མི་འབྱེད་པའི་ལས་ཅན་ནོ། །

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་། ནང་དུ་སེམས་དམིགས་པ་ལ་རྩེ་གཅིག་ཏུ་འཇོག་པའི་ཐབས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་སེམས་གནས་དགུ་རིམ་གྱིས་བསྒྲུབས་ཏེ། སེམས་གནས་དགུ་པ་ཐོབ་པའི་ཚེ་བྱིང་རྒོད་ཀྱི་གཉེན་པོ་བསྟེན་པའི་རྩོལ་བ་བྱ་མི་དགོས་པར་སེམས་ལྷུན་གྱིས་གྲུབ་པར་གནས་པ་ཐོབ་པའོ། ། 

第十、捨，如《阿毘達磨集論》中說：

「何謂捨？依止無貪、無瞋、無癡及精進的〔四法〕而與住於雜染相違，心〔安住於〕平等性、心穩定性、心無功用性任運而住的狀態，並且具有〔令〕雜染無機可趁的作用。」[注]

〔是〕依止將心專注地安住於所緣的諸方法，依次成就九住心[注]，當證得第九住心時，〔修行者〕不需致力去修習沉掉的對治即就可獲得心任運安住〔於所緣〕的狀態。

སྤྱིར་【S, p. 53/ SB, f. 25bL1】བཏང་སྙོམས་ལ་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས། ཚོར་བ་བཏང་སྙོམས། ཚད་མེད་བཏང་སྙོམས་གསུམ་ལས། འདི་ནི་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་སོ། ། འདི་ལ་ཡང་སེམས་གནས་དང་པོའི་སྐབས་སུ་དམིགས་པ་ལ་སེམས་འཇོག་ལུགས་དང་བྱིང་རྒོད་ཀྱི་གཉེན་པོ་བསྟེན་ལུགས་ནས་བཟུང་དམིགས་པ་ལ་གནས་པ་གོང་འཕེལ་དུ་འགྱུར་ལུགས་དང་། དེ་དག་གི་ཚེ་བྱིང་རྒོད་ཀྱི་གཉེན་པོ་བསྟེན་ལུགས་དང་། མཐར་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་རྩེ་གཅིག་ཏུ་གནས་པ་ཐོབ་ལུགས་དང་། བྱིང་རྒོད་ཀྱི་ཟོན་བྱ་དགོས་མི་དགོས་ཀྱི་མཚམས་དང་། བཏང་སྙོམས་ཇི་ལྟར་ཐོབ་ལུགས་སོགས་ཞིབ་ཏུ་ཤེས་དགོས་པས་བྱང་ཆུབ་ལམ་གྱི་རིམ་པ་ཉིད་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །

一般說來，【S, p. 53/ SB, f. 25bL1】捨有行捨、受捨、無量捨三種[注]，而此為行捨；再者，此處必須詳細了解從第一個住心階段將心安住於所緣的方法與修對治沉掉的方法開始，乃至不斷增進〔心〕住於所緣的方法、在那些不斷增長之時修對治沉掉的方法，以及最後獲得心專一地安住於三摩地的方法、需不需要去覺察沉掉的界線與如何證得行捨的方法等，因此應該要從《菩提道次第廣論》當中去瞭解。[注]

འདིའི་བྱེད་ལས་ལ་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་བའི་སྐབས་མི་འབྱེད་པའི་ལས་ཅན་ཞེས་གསུངས་པ་ནི།  སེམས་གནས་དགུ་པ་ཐོབ་ན་འདོད་པའི་ཉོན་མོངས་མངོན་གྱུར་རྣམས་ཟློག་པར་སླ་ཞིང་ཁྱད་པར་མཉམ་གཞག་གི་དུས་བྱིང་རྒོད་མི་འབྱུང་བའི་དོན་ནོ། །

關於此〔捨〕的作用，〔《集論》〕所說「具有〔令〕雜染無機可趁的作用」的意思是：當得到第九住心時，容易遮止欲界諸煩惱的現行，並且特別在平等住[注]之時不生起沉、掉。

བཅུ་གཅིག་པ་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བ་ནི། མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ལས།

རྣམ་པར་མི་འཚེ་བ་གང་ཞེ་ན། ཞེ་སྡང་མེད་པའི་ཆར་གཏོགས་པ། སྙིང་རྗེ་བའི[注]་སེམས་ཉིད་དེ། མཐོ་[注]མི་འཚམ་[注]པའི་ལས་ཅན་ནོ། 

ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་མེད་པར་སེམས་ཅན་སྡུག་བསྔལ་ཅན་ལ་དམིགས་ནས་དེ་དང་བྲལ་ན་སྙམ་པའི་བཟོད་པའོ། །

第十一、不害，如《阿毘達磨集論》說： 

「何謂不害？屬於無瞋的一分，本性為悲憫心，而且具有不損惱的作用。」[注]

〔是〕完全沒有損害心而〔悲憫地〕緣取具苦的有情之後，想著「若〔有情〕遠離它（苦）該有多好！」的安忍。

རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའམ་སེམས་ཅན་ལ་གནོད་འཚེ་སྤོང་བ་འདི་ནི་རྒྱལ་བའི་གསུང་རབ་ཀྱི་སྙིང་པོའི་དོན་ཡིན་ཏེ། 

བཟོད་པ་དཀའ་ཐུབ་དམ་པ་བཟོད་པ་ནི། ། མྱ་ངན་འདས་པ་མཆོག་ཅེས་སངས་རྒྱས་གསུང་། །

རབ་ཏུ་བྱུང་བ་གཞན་ལ་གནོད་པ་དང་། ། གཞན་ལ་འཚེ་བ་དགེ་སྦྱོང་མ་ཡིན་ནོ། 

ཞེས་གསུངས་ཤིང་། འདུལ་བའི་ལས་ཆོག་[注]ནས་ཀྱང་ཆུ་ཚགས་སྦྱིན་པའི་སྐབས་སུ་རྒྱལ་བའི་བསྟན་པ་སྙིང་རྗེས་རབ་ཏུ་ཕྱེ་བ་ཡིན་པས་གཞན་ལ་གནོད་པ་གཞི་དང་བཅས་པ་ལས་ལྡོག་དགོས་པས་ཆུ་ནང་གི་སྲོག་ཆགས་ལ་གནོད་པ་སྤང་བའི་ཕྱིར་ཆུ་ཚགས་ངེས་པར་འཆང་དགོས་ཚུལ་གསུངས་བ་དང་། གདམས་ངག་【S, p. 54 / SB, f. 26aL3】བརྗོད་པའི་སྐབས་སུ་གཤེ་ཡང་སླར་མི་གཤེ། ཁྲོས་ཀྱང་སླར་མི་ཁྲོ། བརྡེགས་ཀྱང་སླར་མེ་བརྡེག ། མཚང་བྲུས་ཀྱང་སླར་མཚང་མི་འབྲུ་བ་སྟེ། དགེ་སྦྱོང་དུ་བྱེད་པའི་ཆོས་བཞི་[注]ལ་གནས་དགོས་པར་ནན་ཏན་དུ་གདམས་སོ། ། དེས་ན་རྣམ་དཔྱོད་ཅན་གྱིས་འདི་དག་ལ་ལེགས་པར་དཔྱོད་ཤེས་ན་འཚེ་བ་སྤོང་བ་ནི་བསྟན་པའི་སྙིང་པོར་གོ་ནུས་སོ། །

此不害或斷除對有情損害，是勝者善說的精要義，亦即〔《律本事》中〕：

「佛說忍是為勝苦行，安忍即為最勝之涅槃』，

既已出家然卻損惱他，以及傷害他者非沙門。」[注]

在律的羯磨儀軌中［佛］也說了施予濾水網的情況，因為勝者的教法是以悲心所顯，所以必須制止傷害其他有情的因緣，故為了斷除對水中生物的傷害，因此佛說必需要持濾水網之理；此外〔佛〕在說明【S, p. 54 / SB, f. 26aL3】，教授之時，鄭重教戒：應當安住於沙門四法——他罵不還罵，他怒不還怒，他打不還打，尋過不還報。[注]因此，具智者若能夠對這些善加觀察分辨，將能瞭知斷除傷害乃教法的精要。

དགེ་བ་ལ་འདིར་བཤད་པའི་བཅུ་གཅིག་པོ་འདི་ཙམ་དུ་ཟད་དམ་སྙམ་ན། སྤྱིར་དགེ་བ་ལ་ངོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་བ། འབྲེལ་བས་དགེ་བ། རྗེས་སུ་འབྲེལ་བས་དགེ་བ། སློང་བས་དགེ་བ། དོན་དམ་པས་དགེ་བ་དང་ལྔར་བཤད་པ་ལས་

གོང་དུ་[注]བཤད་པའི་དད་སོགས་བཅུ་གཅིག་པོ་དེ་ནི་ངོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། ཀུན་སློང་སོགས་གཞན་ལ་མི་ལྟོས་པར་རང་གྲུབ་ཙམ་ནས་དགེ་བའི་ངོ་བོར་སྐྱེ་བས་ན་དེ་ལྟར་དུ་བརྗོད་དོ། ། དེའི་ཕྱིར་འདིར་ཡང་དགེ་བའི་གཙོ་བོ་བཅུ་གཅིག་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །

འབྲེལ་བས་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དད་སོགས་བཅུ་གཅིག་པོ་དེ་དང་མཚུངས་པ་ལྔས་མཚུངས་ལྡན་དུ་སོང་བའི་སེམས་སེམས་ བྱུང་རྣམས་སོ། །

རྗེས་སུ་འབྲེལ་བས་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགེ་བའི་བག་ཆགས་རྣམས་སོ། །

སློང་བས་དགེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དད་པས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་ལུས་ངག་གི་ལས་ལྟ་བུའོ། །

དོན་དམ་པས་དགེ་བ་ནི་དེ་བཞིན་ཉིད་ལ་བཤད་དེ།³²⁵ དེ་བཞིན་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་བསྒོམས་ན་སྒྲིབ་པ་ཐམས་ཅད་དག་པར་འགྱུར་བས་དགེ་བ་ཞེས་བཏགས་པ་ཡིན་གྱི་དགེ་བ་དངོས་མིན་ནོ། ། 

若心想：「關於善只有這裡所解釋的這十一種嗎？」一般來說，將善解釋為：因自性而善、因相屬而善、因隨逐而善、因等起而善及因勝義而善五類[注]：

〔1.〕以上所說的信等那十一〔個心所〕是「因自性而善」，亦即不觀待〔於〕動機等其它，而只要〔那十一個心所〕本身一成立，便生為善的體性，故如是說〔為自性善〕，因此在此亦已說明十一種主要的善。[注]

〔2.〕「因相屬而善」是與那信等十一善以五種相應的方式相應而行的諸心、心所。[注]